- خداداد خیراندیش
معرفی
بنای تاریخی «منار جام» در میان کوهپایههای ولایت غور قرار دارد. این منار از آثار قرن دوازدهم میلادی است که در سال 2002 در جمع میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. ارتفاع این منار 63.3 متر است. اثری ماندگار و فوقالعاده که از کنار هم قرارگرفتن هنرمندانهی یکهزار و 190 خشت پختهشده شکل گرفته است. سازندگان خُبره و کاردان، این سازه را با کمک گچ و کاشیهایی زیبا و چشمنواز بناکردهاند؛ کاشیهایی که به کمک خوشنویسی و خط نسخ، آیاتی از قرآن را بر چهره دارد. روی کاشیها را با ظرافت تمام، اشکال هندسی و زیبا کشیدهاند تا چهرهی منار جام را به بهترین شکل به نمایش درآورده باشد.
منار جام بهصورت استوانهای و بر پایهای هشت ضلعی ساختهشده که قطرش ۹ متر است. در شهر دهلی هندوستان هم منارهای بهنام «قطب» وجود دارد که احتمالا در ساختش از منار جام الهام گرفتهاند.
تحقیقات باستانشناسی نشان میدهد که در اطراف برج جام آثار و خرابههایی از استحکامات نظامی، یک کاخ، کوزههای سفالین و یک گورستان متعلق به یهودیان یافت شده است و با این اوصاف احتمالا از برج جام برای دیدبانی استفاده میکردند. از نظر ظاهری بخش پایینی برج، قطر بیشتری دارد و هرچه مناره بلندتر میرود، باریکتر میشود. روی بدنهی این مناره چند کتیبه وجود دارد. محتوای این کتیبهها حاکی از موضوعاتی زیر است:
۱. متنی از جزء نوزدهم قرآن، از سورهی مریم انتخاب شده و مجموعاً 976 کلمه است. در صفحهی سه، آیهی 31، در صفحهی چهار، آیهی 43، در صفحهی پنج، آیهی 54، در صفحهی شش، آیهی 77 و در صفحهی هشت، آیه 92 درج است.
۲. متن یک کتیبه از بالا به پایین با کلمات طیبه و شهادتین آغاز میشود.
۳. در کتیبهی دیگر، آیهی «نصر منالله و فتح قریب» نیز وجود دارد.
۴. همچنین متن «السلطان المعظم غیاث الدنیا والدین ابوالفتح محمد بن سام» به خط کوفی در نیمهی بالای آن ثبت شده است.
با دقت نظر در نوشتهها و کتیبههای که روی مناره قرار دارد، میتوانیم اوج معماری سنتی و هنری افغانستان را مشاهده کنیم. از نظر ظاهری، وقتی از دوردستها نگاه کنیم، برج بلند جام، منظرهای فوقالعاده در میان کوه و در کنار رودخانهای با آب زلال دیده میشود. هرچه به برج نزدیکتر شویم جزئیات بنا را واضحتر خواهیم دید. زمانی که به پایهی برج برسیم، میتوان نوشتههای روی کتیبههای برج را هم خواند و اگر دید تیزبینی داشته باشیم، ممکن آیات قرآنی بالای مناره را هم بتوان تشخیص داد. از نظر داخلی، درون برج جام دارای پلکانی مارپیچ است که از پایهی هشت ضلعی برج تا بالای بنا ادامه مییابد. این پلکان درست شکلی شبیه یک DNA دارد. پلهها به دو بخش تقسیم میشود، یکی از ابتدا تا میانهی برج که به پنجرهای کوچک میرسد و از آن پنجره میتوان رودخانه را دید و قسمت دوم از میانهی برج تا فراز آن، یعنی بالکنهای دیدبانی. از این پلکان هرچه بالاتر برویم، داخل برج تنگتر میشود. خشتهای پلهها با ملات سنگ آهک بههم متصل شده است و پس از گذشت بیش از ۸۰۰ سال از ساخت این اثر هنوز هم مستحکم است. همانطور که اشاره کردیم، بر فراز این برج دو بالکن کوچک وجود دارد که محل دیدبانی بوده است و یک ناقوس در این بالکنها قرار گرفته که در مواقع ضروری و مراسمهای خاص به صدا درمیآمده است، اما امروزه بیصدا باقی مانده است.
موقعیت جغرافیایی
این منار در یک تنگی واقع روستای جام از مربوطات ولسوالی «شهرک» ولایت غور موقعیت دارد. روستای جام در ارتفاع یکهزار و 900 متری از سطح بحر قرار دارد. این منار حدود ۶۲ کیلومتر از مرکز ولسوالی شهرک فاصله دارد؛ محلی که رودخانهی جام از جنوب به سمت شمال بهطرف رودخانهی خروشان «هریرود» جریان دارد و در زاویهی تلاقی این دو رودخانه، منار جام قرار گرفته است. قطر قاعدهای این مناره هشت متر است که به ارتفاع تقریبا دو متر از سطح زمین، دروازهی کوچکی برای ورود به داخل منار ساخته شده است. برای سفر به روستای جام، باید در مسیری که از مرکز غور به سمت غرب امتداد یافته، حرکت کرد. این همان شاهراهی است که به دهلیز شرق و غرب افغانستان معروف است و ولایتهای هرات، غور، بامیان، دایکندی و کابل را بههم وصل میکند.
قدمت و ارزش تاریخی
منار جام در محل سلطنت سلسلهی غوریان، یعنی منطقهای به نام فیروزکوه ساخته شده است. قرن ۱۲ و ۱۳ میلادی بود که غوریان بر افغانستان، هند، پاکستان و مناطق شرقی ایران حکمرانی میکردند و منار جام هم باید در یکی از همین سالهای سلطنت غوریان ساخته شده باشد. سال دقیق ساخت آن مشخص نیست و قدمت کتیبههای روی آن هم با یکدیگر متفاوت است. محققان عقیده دارند بعضی از آنها متعلق به سالهای ۱۱۹۳ یا 1194 و برخی دیگر ۱۱۷۴ یا 1175 است. بنابراین سالی که برج جام را ساختند، مصادف میشود با زمان سلطنت سلطان غیاثالدین غوری و اعتقاد بر این است که به دلیل بزرگداشت این پادشاه، بعدها در سال ۱۱۸۶ این برج را ساختند. اما دکتر رالف پیندرـویلسون (Dr. Ralph Pinder-Wilson)، باستانشناس بریتانیایی که در مورد افغانستان تحقیق میکند و مدیر موسسهی بریتانیایی مطالعات افغانستان است، دلیل ساخت منار جام را بزرگداشت از المعزالدین برادر سلطان غیاثالدین میداند. پیندرـویلسون همچنین میافزاید که هدف از ساخت برج جام به رخ کشیدن عظمت اسلام و ایجاد یادوارهی پیروزی مسلمانان و چیرهشدنشان بر افغانستان بوده است. از سال ۱۹۷۰ میلادی تا امروز مطالعات زیادی روی برج جام انجام شده و افراد نامداری چون هوماس هولدیچ (Homas Holdich) نیز در مورد منار جام مطالعات زیادی انجام دادهاند و امروزه بیشتر باستانشناسان با نظریهی ویلسون موافق هستند. در سال ۲۰۱۳ میلادی BBC خطر سقوط منار جام را با عنوان منارهی ۸۲۰ سالهی افغانستان منتشر کرد. نیویورکتایمز از برج جام با عنوان «بنای باارزشی فراتر از مرزهای افغانستان» یاد کرده و عظمتش را به رخ کشیده است. اخیراً کتیبهای به زبان عبری بین روستای کوشکک و جام یافت شده که با مطالعهی شواهد ذکرشده، متوجه شدهاند که زمان ساخت برج جام و بناهای تخریبشدهی اطرافش به سال ۱۱۵۳ تا ۱۲۰۳ باز میگردد. در تاریخ 27 جون، سال 2002 میلادی در نشستی در شهر «بوداپست» که از طرف سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی یونسکو برگزار شد، منار جام در فهرست میراث فرهنگی جهان قرار گرفت. این نشست توسط دانشمندی از کشور مجارستان مدیریت شد که علاوه بر منار جام، هشت اثر و مناطق فرهنگی دیگری از کشورهای آلمان، مصر، مجارستان، هند، ایتالیا و مکزیکوسیتی نیز در فهرست آثار فرهنگی جهان قرار داده شدند. این در حالی است که تاکنون 730 اثر یا مناطقی فرهنگی طبیعی در فهرست آثار مهم فرهنگی جهان ثبت شدهاند.
افغانستان در طول تاریخ، محل تقاطع تمدنهای بزرگی بوده است و گفته میشود این کشور یکی از ارزشمندترین گنجینههای باستانشناسی در جهان است. در شمارهی ششم نشریهی «انجمن حفظ میراثهای فرهنگی افغانستان» آمده است که سازندهی این منار، معماری بهنام «علی» بوده که نام او در دو نقطهی این منار دیده میشود. همچنین در پای منار جام نام شاه غیاثالدین غوری نیز به چشم میخورد. باستانشناسان بر این باورند که اهمیت منار جام تنها در زیبایی آن نیست، بلکه این منار میتواند کلیدی باشد در جهت گشودن رازهای دورهی غوریان در افغانستان.
بیتوجهی و بیخبری دولت و نهادهای جهانی
دولت افغانستان و نهادهای مرتبط جهانی از جمله یونسکو، توجهی خاص و ضروری به این آبدهی باارزش تاریخی نکردهاند. به علت اینکه این آبده در یکی از مناطق دوردست و کوهستانی این کشور موقعیت دارد و مسیر منتهی به آن صعبالعبور است، گردشگران داخلی و خارجی کمتر به دیدن آن میروند. اخیراً با سرازیر شدن سیلابهای بیپیشینه در محل، آسیبهای زیادی این اثر باارزش تاریخی را تهدید میکند. گذشتن رودخانهی هریرود از کنار این بنا و افزایش سیلابها نظر به پیشبینی ادارهی هواشناسی، درصورتیکه توجهی جدی نشود، میتواند دلیل محکمی برای ادعای سقوط و فروپاشی این منار باشد. بهنظر میرسد دولت افغانستان و نهادهای مرتبط باید اقدامات ذیل را جهت حفظ، مراقبت و بزرگداشت جایگاه باارزش این بنای تاریخی انجام دهند:
۱. در کوتاهمدت دولت باید اقدامات فوری را بهخاطر جلوگیری از سقوط آن به هر نحو ممکن انجام دهد
۲. دولت و نهادهای جهانی اقدامات جدی را جهت استحکام تهداب منار و جلوگیری از میلان بیشتر آن انجام دهند.
۳. در درازمدت باید راه منتهی به این سازهی تاریخی اسفالت شود. این کار دستکم سه منفعت بزرگ را برای تمام مردم افغانستان دارد: نخست، با اسفالتسازی این شاهراه ولایتهای غربی کشور بهشکل مستقیم به پایتخت (کابل) وصل میشوند. راه نزدیک و امن نسبت به شاهراه فعلی هرات و قندهار الی کابل است؛ دو، با اسفالت این جاده تعداد زیادی از گردشگران داخلی و خارجی سالانه از این بنای تاریخی دیدن کرده و این اثر باعظمت تاریخی را به جهانیان معرفی خواهند کرد و سه، با این کار سالانه عایدی زیادی از بازدید گردشگران به دولت افغانستان میرسد.
۴. از آنجایی که منار در موقعیت کوهستانی با آبوهوای خیلی صاف و گوارا، چشمههای زلال و رودخانهی زیبا قرار دارد، جای مناسبی برای گردشگران خارجی و مردم عزیز ما از سراسر افغانستان مخصوصاً در فصل بهار و تابستان است. بنابراین دولت باید امکانات منظمی از قبیل ایجاد رستورانها، مهمانخانهها و دیگر تسهیلات مسافرتی را فراهم سازد و همچنین از لحاظ امنیتی اقدامات لازم را انجام دهد تا این مکان زیبا به یک جای مناسب تفریحی برای همگان مبدل شود.
پینوشتها:
WWW.WIKIPIDIA.COM
khabarnama.net/blog/2017/06/07/jam-e-ghor/
