افزایش خودکشی در بین زنان، پیامدها و راهکارها

[su_label]داوود ناظری- خبرنگار و پژوهشگر[/su_label]

در افغانستان افزایش خودکشی در بین زنان به یک معضل نگران‌کننده و خطرآفرین تبدیل شده است. خودکشی یک خانم در ولایت غور در اول ماه سنبله‌ی سال جاری، خودکشی یک خانم نوزده ساله در ولایت جوزجان به تاریخ سی سنبله‌ی سال جاری، خودکشی یک دختر هفده ساله به‌تاریخ سوم میزان سال جاری، خودکشی یک دختر جوان در ولایت بادغیث با نوشیدن تیزاب، نشان‌دهنده‌ی افزایش خودکشی در بین دختران و زنان می باشد( ). به گفته‌ی مسئولان و آگاهان، از آغاز سال جاری تاکنون تنها بیست‌وچهار زن جوان در ولایت جوزجان دست به خودکشی زده و از بین رفته‌اند. حدود سی‌ونه بانو در ولایت دایکندی دست به خودکشی زده‌اند و در طول شش ماه گذشته بیش‎تر از یکصد‌وبیست نفر در ولایت هرات اقدام به خودکشی کرده که هشتاد درصد آنان‎را زنان و بانوان تشکیل می‎دهد. در مجموع در کل ولایات کشور، ده‌ها بانو در اثر خودکشی و خودسوزی از بین رفته‌اند و صدها تن دیگر در شفاخانه‌ها به‌سر می‎برند و زیبایی‌های خودرا از دست داده‌اند. به گفته‌ی مسئولان امسال پرونده‌ی خودکشی در بین زنان از یک‌هزار و دوصدوپنج پرونده به ده هزار پرونده افزایش یافته است. داکتر وحیدالله مجروح سخن‌گوی وزارت صحت عامه‌ی کشور به رادیو آزادی گفته است که ولایت‌های غور، هرات، جوزجان و دایکندی، بیشترین آمار خودکشی و خودسوزی زنان و بانوان را به خود اختصاص داده‌اند. بر اساس تحقیق وزارت صحت عامه، بیشتر مریضان روانی که بیشترِشان دختران و زنان جوان بوده، دست به خودکشی زده اند( ). افزایش رقم خودکشی در بین زنان و دختران، نشان‌دهنده‌ی موجودیت یک بحران بی‌صدا و خاموش در خانواده و جامعه است که تا هنوز کسی متوجه، علل و عوامل، پیامدها و راهکارهای آن نشده است.

نشانه‌های خودکشی

آقای پاینده نیک استاد دانشگاه و رییس مؤسسه‌ی تحقیقاتی روانشناسی بالینی، در یک مصاحبه‌ی اختصاصی با ماهنامه‌ی حقوق بشر، نشانه‌هایی را برمی‌شمارد که در وجود شخصی که قصد خودکشی کردن را دارد، دیده می‎شود. افسردگی پی‌درپی، نارضایتی از زندگی، اقدام ناکام قبلی در خودکشی، افت تحصیلی، گوشه‌نشینی، پرخاشگری، کاهش میل جنسی، احساس تنهایی و غمگینی، کوتاهی در انجام مسولیت‌هایش، ایجاد کردن مشکلات در انجام کارهای خانوادگی و اجتماعی، اگر این علایم و نشانه‌ها مدت شش ماه پی‌درپی در وجود زنان دیده شود، نشان‌دهنده‌ی این است که شخص قصد خودکشی کردن را دارد ( ). از نظر این روانشناسان، هرنوع صحبت‎هایی که نشان‌دهنده‌ی افکار مربوط به مرگ و ناامیدی شدید باشد؛ از قبیل: می‌خواهم خودم را بکشم، کاش‌که بمیرم و از دست شما راحت شوم، به‌زودی از شر من خلاص می‌شوید، من باعث مشکلات در خانه شده‌ام، دیگر تحمل نمی‌توانم و ارزش ندارم و… اگر این‌گونه جملات چندین هفته از زبان یک بانو شنیده شود، خانم قصد خودکشی دارد و باید والدین و نزدیکان در تلاش تداوی وی باشند.

علل و عوامل خودکشی

از نظر آگاهان و روانشناسان، بیماری‌های روحی و روانی، افسردگی شدید، نا امیدی‌های گسترده از زندگی، ازدواج‌های اجباری و قبل از سن قانونی، اختلافات شدید و خشونت‌های خانوادگی، عوامل عاطفی، از دست دادن نزدیکان و بستگان، نابود شدن اعتبار و پایگاه اجتماعی، اخراج شدن از وظیفه، احساسات درماندگی و تنهایی، فقر و بیکاری، اعتیاد مردان در خانواده، افزایش ناامنی و وارد شدن مصایب گوناگون بر دل مادران، انواع شکست‌ها، ناکامی در عشق، کانکور و اهداف مهم در زندگی، حاکمیت سنت‌ها، دخالت خانوادگی، افکار منفی، قرار گرفتن زیر فشارهای روحی و روانی، عرف و عنعنات ناپسند در جامعه، بی‌عدالتی‌ها و تبعیض، محرومیت‌های گسترده‌ی زنان و بانوان در خانواده و جامعه، ممانعت دختران از کار و تحصیل، از مهم‌ترین عوامل افزایش خودکشی در بین زنان و دختران به‌شمار می‌رود. آقای پاینده نیک می‌گوید: عوامل افزایش خودکشی در بین زنان در افغانستان متفاوت‌تر از دیگر جوامع است، شیوه‌ی مردسالاری در کنترل خانواده بر اساس رضایت و نیازهای مرد خانواده، در نظرگرفته نشدن نظریات و دیدگاه‌های زنان، تبعیض جنسیتی، خانواده‌های پرجنجال و توقعات گسترده از خانم، سطح پایین سواد در بین خانواده‌ها، عدم آگاهی زنان از حقوق خودشان، پایین بودن سطح آشنایی زنان از مراجع قانونی و کمک‌کننده و عدم آگاهی مرد از حقوق خانم، از مهم‌ترین عواملی است که باعث افزایش خودکشی و خودسوزی در بین زنان و دختران در افغانستان شده است. از نظر خانم زهرا اکبری به‌عنوان مشاور خانواده، عوامل خودکشی در میان زنان و دختران فرق می‎کند. دوره‌ی نوجوانی برای دختران یک دوره‌ی حساس است و آن‌ها احساس می‎کنند که باید بیشتر مورد ترحم قرار گیرند، زمانی که احساس می‌کنند که مورد اعتماد والدین نیستند، ناامیدی شدیدی احساس می‌کنند و هیچ راهی جزخودکشی پیدا نمی‎توانند. اما برای زنان، پرخاشگری و افسردگی شدید در خانواده‌ی شوهر باعث خودکشی آنان می‌شود. بیشتر بانوان با خانواده‌ی شوهر نمی‌توانند خودرا وفق دهند، به همین خاطر عقده‌مندی‌شان بیشتر شده و از تحمل‌شان خارج می‎شود و دست به خودکشی می‎زنند. سیداصغر سادات معاون سازمان نخبگان صحی افغانستان در یک مصاحبه‌ی اختصاصی با ماهنامه‌ی حقوق بشر می‎گوید: بیشتر افسردگی زنان که باعث خودکشی‌شان می‎شود، به‌خاطر افزایش ناامنی در کشور می‎باشد( ). داکتر شکیلا محمدی روانشناس نیز در یک مصاحبه‌ی اختصاصی با ما می‎گوید: افزایش فشار و استرس نه‌تنها که آمار خودکشی را در میان زنان بالا برده بلکه نقش رهبری آنان‎ در خانواده را نیز، به‌شدت ضعیف کرده است. بیشتر مادرانی که دچار افسردگی هستند، نمی‎توانند به‌خوبی مسئولیت‌های تربیتی و رهبری خودرا در خانه انجام دهند.

پیامدهای خودکشی زنان

از نظر روانشناسان و آگاهان، خودکشی زنان و دختران، از پیامدها و تبعات بزرگ و خطرناکی خانوادگی و اجتماعی برخوردار است. بیشترین آسیب خودکشی مادران و زنان، بالای کودکان خانواده وارد می‌شود؛ که از آن جمله: فروپاشی نظام خانواده، بی‌سرپرست شدن فرزندان، افزایش کودکان خیابانی، ترویج خودکشی در بین کودکان، گرفتار شدن کودکان به امراض روانی و روحی به‌خاطر نبود مادر، عقده‌مند شدن طفل، افزایش سوءاستفاده از کودکان در موارد مختلف و تربیت ضعیف آنان، از پیامدها و تأثیرات خودکشی مادران بالای کودکان می‎باشد. اما افزایش اعتیاد، قاچاق مواد مخدر، فروپاشی خانواده و بالا رفتن آمار طلاق، گسترده شدن مرض اختلالات روانی در جامعه و ریختن کودکان برای کار در خیابان و شدت گرفتن ناامنی و مهم‌تر از همه پایین آمدن اعتبار دولت در سطح بین‌الملل، از مهم‌ترین پیامدهای اجتماعی خودکشی در بین زنان در جامعه می‎باشد. داکتر رفیع بیدار سخن‌گوی دفتر کمیسیون مستقل حقوق بشر نیز، در یک مصاحبه با ما می‎گوید: افسردگی‌های شدید، باعث محروم شدن زنان از حقوق‌شان گردیده و متاسفانه تا هنوز دولت کدام برنامه‌ی مشخصی را در جهت بهبود وضعیت زنان روی دست نگرفته است( ). به گفته‌ی آقای بیدار، این حق زنان است که حقوق خود را مطابق دستور ماده‌ی پنجاه‌وچهارم قانون اساسی، از دولت مطالبه نمایند و دولت نیز باید مطابق دستور قوانین بین‌الملل و قانون اساسی، در قسمت بهبود وضعیت بانوان تلاش کند. پوهنیار دکتور هدایت‌الله دانش روانشناس و استاد پوهنتون طبی کابل، در زمینه‌ی پیامدهای خودکشی زنان به ماهنامه‌ی حقوق بشر می‎گوید: از حقوق مسلم زنان و بانوان است که دارای امنیت روحی و روانی باشند و به مشکلات آنان رسیدگی شوند. در غیر این‌صورت، آنان تحت فشارهای روحی و روانی قرار گرفته و مجبور می‎شوند که دست به خودکشی بزنند. از نظر این روانشناس، فشارهای روحی و روانی به‌علاوه‌ی خودکشی، از پیامدهای دیگر نیز مانند دچار شدن به سوء هاضمه، فرار از منزل، کاهش حضور بانوان در اجتماع، منفک شدن از وظیفه و … برخوردار می‎باشد. ( ).

راهکارها برای کاهش خودکشی

یکی از عواملی که باعث بالا رفتن آمار خودکشی در بین زنان گردیده، عدم آگاهی آنان از حقوق خودشان می‎باشد. از نظر آقای پاینده نیک، تا هنوز زنان تنها به‌عوض این‌که با حقوق خودشان آشنا شوند، با حقوق و مسئولیت خود در برابر مردان آشنایی پیدا کرده‌اند. اول باید زن با حقوق و جایگاه خود در خانواده و جامعه آشنایی پیدا کند. در مرحله‌ی دوم اعضای خانواده باید زمانی که نشانه‌های نیت خودکشی را در وجود دختر و عروس خود مشاهده کردند، فورا او را به مراکز مشوره‌ی درمانی و صحی انتقال دهند و قبل از دست زدن به خودکشی، اورا تداوی کنند. مشکلاتش را درک کنند، به خواسته‌هایش برسند، پنجره‌های امیدواری را در زندگی‌اش باز کنند. در سطح عام نیز، مردان باید به وعده‌های خویش در قبال زنان عمل کنند، به بانوان فرصت ابراز نظر بدهند و استقلالیت فکری و اقتصادی زنان را تامین کنند. دولت باید برنامه‌های آگاهی‌دهی عامه را در ولایت‌های محروم کشور تطبیق کند. طرح ملی برای محو خشونت علیه زنان باید با همکاری رسانه‌ها، ملاامامان، مبلغان، فرهنگیان، جامعه‌ی مدنی و فعالان حقوق زن در جامعه راه‌اندازی شود. والدین و خانواده‌ها باید علائم و نشانه‌های خودکشی را در وجود فرزندان خود جدی بگیرند، در تداوی فرزندان خود سهل‌انگاری نکنند، عواملی را که باعث این تصمیم فرزندان شده به‌شکل جدی بررسی کنند، راه‌های درمان و چاره را پیدا کنند، برای درمان فرزندشان باید یک روانشناس را پیدا کنند، با فرزند خود وارد گفت‌وگو شوند و برای این‌که از تبدیل شدن به یک فرهنگ جلوگیری شود به کسی که قصد خودکشی دارد به آسانی باج ندهند. جلوگیری از دخالت خانوادگی، کمک گرفتن از دوستان نزدیک خانم و تشویق برای ادامه‌ی زندگی، از مهم‌ترین راهکارهایی می‌باشد که والدین باید در نظر بگیرند. همچنان مبارزه با عرف و سنت‌های ناروا، ترویج افکار مثبت در جامعه، تقویت نهادهای روان‌درمانی و مشوره‌دهی، نشانه گرفتن فرهنگ حاکم در خانواده و جامعه، مبارزه با تبعیض جنسیتی، در نظر گرفتن اصل مساوات میان زن و مرد( )، اصلاح الگوهای زندگی خانوادگی و اجتماعی، فراهم کردن زمینه‌ی آموزش درباره‌ی رفع خشونت‌های خانوادگی، از مهم‌ترین وظایف دولت درقبال کاهش خودکشی در بین زنان می‌باشد( ). در قانون منع خشونت علیه زنان آمده است که دولت باید زمینه‌ی آگاهی و آموزش عامه را در مورد خشونت علیه زنان، فراهم کند( ). از نظر زهرا اکبری مشاور امور خانواده‌ها، همه‎ی تلاش‌ها باید برای درمان مشکلات روانی خانواده‌ها صورت گیرد و آگاهی آنان در قسمت حقوق زنان بالا برده شود.