«سوزاندن فرخنده»، رویدادی هولناک در تاریخ افغانستان

نجیب‌الله نصیح

کشتن و سوزاندن فرخنده، رویدادی هولناک در تاریخ کشور بود. رویدادی که همه‌ی مردم را غمگین کرد و اندوه آن سال‌ها باقی خواهد ماند. تعدادی از اوباشان و مردم عام دو روز پیش از آغاز سال نو، فرخنده، دختری 27 ساله را به اتهام سوزاندن نسخه‌های قرآن، در پیش زیارت شاه دوشمشیره‌ی کابل مورد ضرب‌و‌شتم شدید قرار دادند و سپس موتر را از روی بدن نیمه‌جانش گذشتاندند. فرخنده زیر این ضرب‌و‌شتم جان داد و سپس مردان خشگمین جسدش را با آتش نفت سوزاندند. اما تا کنون اسناد و شواهدی از سوزاندن نسخه‌های قرآن توسط فرخنده وجود ندارد.

مسئولان وزارت‌های داخله و حج و اوقاف نیز سوزاندن نخسه‌های قرآن توسط فرخنده را رد کرده‌اند؛ اما در مورد چرایی وقوع این رویداد، هنوز جزئیات نداده‌اند. در چند روز گذشته در این زمینه روایت‌های مختلفی نقل شدند. ابتدا رسانه‌ها گزارش‌هایی را منتشر کردند که فرخنده از 16 سالگی به بیماری روانی دچار شده؛‌ اما یک روز نگذشت که خانواده‌ی او اعلام کردند، فرخنده بیمار نبود. انسانی سالم با عقل سلیم بود. خانواده‌ی فرخنده اعلام کردند که مردم فریب یک ملای تعویذنویس را خوردند و دخترشان را به شکل فجیعی به شهادت رساندند.

به گفته‌ی آنان، فرخنده به روز پنج‌شنبه هفته‌ی گذشته از یک ملای تعویذنویس در زیارت شاه دوشمشیره‌ی کابل تقاضا کرده تا دیگر این کارش را متوقف کند، ولی این ملا برای دفاع از کارش، مردم را صدا می‌کند که فرخنده قرآن را سوزانده است. بر بنیاد یک روایت دیگر، فرخنده مدتی قبل برای حل مشکلاتش پیش تعویذنویس این زیارت رفته و از او یک تعویذ را در مقابل پولی هنگفت دریافت کرده است.

ملا به فرخنده اطمینان داده که تا چند روز محدود مشکلاتش حل می‌شوند؛ اما با گذشت این مدت، این تعویذ ملا برای حل مشکل دختر نتیجه نداده است. سپس فرخنده دوباره پیش تعویذنویس می‌رود و از او می‌خواهد که پولش را پس دهد؛ اما تعویذنویس از دادن پول دختر جوان خودداری و اقدام به پرخاش‌گری می‌کند.

فرخنده با عصبانیت کتاب‌های تعویذنویس را روی چراغ می‌اندازد و بعد تعویذنویس فریاد می‌زند که این دختر کتاب خدا را آتش زده است. به دنبال آن، جمعی از اراذل و اوباش بدون سوال و جواب به دختر حمله می‌کنند. دختر جوان تلاش می‌کند تا برای آنان قضیه را توضیح دهد؛ اما حرفش شنیده نمی‌شود.

در همین‌حال، مقام‌های پولیس کابل می‌گویند، ملای تعویذنویس و بیش از 15 عامل دیگر قتل فرخنده بازداشت شده‌اند و تحقیقات از آنان جریان دارند. هم‌چنان بر اساس معلومات وزارت داخله، وظایف 13 مأمور پولیس حوزه‌ی دوم امنیتی در پیوند به این قضیه به تعلیق در‌آمده است. انتقادهایی وجود دارند که این افراد هنگام وقوع حادثه در انجام وظایف‌شان کوتاهی کرده‌اند.

هرچند که نورالحق علومی، وزیر داخله دیروز در مجلس نمایندگان اعلام کرد که در جلوگیری از سوختاندن فرخنده ناکام بوده‌اند؛‌ اما مردم انتقادهای گسترده‌ای از نیروهای پولیس کرده‌اند. انتقادها بر نهادهای امنیتی، به‌ویژه وزارت داخله و فرماندهی پولیس کابل، به دلیل این‌که در نزدیکی رویداد حضور داشته‌اند و مسئول تأمین امنیت جان شهروندان است،‌ گسترده و جدی بوده‌اند. در تمامی ویدیوها و عکس‌های منتشرشده از این رویداد، حضور نیروهای پولیس در اطراف جمعیت دیده می‌شود. حتا در یک مورد پولیس جمعیت را از کنار فرخنده عقب می‌راند و این‌که چطور آنان فرخنده را نجات نداده‌اند، هنوز روشن نیست.

لکه‌‌ای ننگین برای حکومت

اعتراض‌ها در کابل و شماری از ولایت‌های کشور در پیوند به قتل فرخنده در حال افزایش اند. ده‌ها فعال مدنی و شهروندان کابل دیروز با راه‌اندازی تظاهراتی، خواستار بررسی دقیق پرونده‌ی قتل فرخنده و به محاکمه کشاندن عاملان قتل او شدند. آنان شعارهای «عاملان قتل فرخنده باید مجازات شوند، قتل فرخنده لکه‌ی ننگی بر جبین حکومت وحدت ملی، تا جنایت‌کاران خلع قدرت نشوند، هر روز فرخنده‌ی دیگری قربانی خواهد شد» را نیز با خود حمل می‌کردند.

معترضان در پایان راه‌پیمایی‌شان در محل سوزاندن فرخنده تجمع‌ کردند و در مکانی که او را سوزانده بودند، نهال شاندند. پیش از این، ده‌ها فعال مدنی و روزنامه‌نگار نیز در محل قتل فرخنده گردهم آمدند و برای یادبود از او، شمع روشن کردند. هم‌چنان شهروندان و شماری از فعالان مدنی روز یک‌شنبه هفته‌ی روان در مراسم خاک‌سپاری فرخنده هشدار دادند، تا زمانی‌ ‌که عاملان قتل این دختر جوان محاکمه نشوند، آرام نخواهند نشست.

دیروز نمایندگان مجلس نیز انتقادهای از این‌که چرا حکومت و نیروهای امنیتی نتوانسته‌اند جلو کشتن و سوختاندن فرخنده را بگیرند، انتقاد کردند. ریحانه آزاد، عضو مجلس گفت: رییس جمهور باید بشرمد که زیر سایه‌ی حکومتش، در چند قدمی ارگ، دختری را می‌سوزانند. او گفت، برای رییس جمهور و خانمش شرم است که در روز خاک‌سپاری فرخنده،‌ به جای اشتراک در برنامه‌ی تشییع جنازه‌ی او،‌ در ارگ به نام زنان مهمانی برپا می‌کند.

پیکر سوخته‌ی فرخنده، دختری 27 ساله دو روز پیش تا منطقه‌ی پنج‌صد فامیلی کابل توسط زنان حمل و سپس به خاک سپرده شد. بخش زیادی از مراسم تدفین فرخنده نیز توسط زنان انجام شد و آنان در این مراسم، قتل بی‌رحمانه‌ی یک دختر جوان در پایتخت را به مثابه‌ی قتل انسان‌ها در کشور تلقی کردند.

فرخنده که بود؟

نادر، پدر فرخنده می‌گوید که دخترش یک دعوت‌گر اسلام بود و قصد داشت تحصیلات عالی خود را در دانشکده‌ی علوم دینی به پایان برساند. به گفته‌ی او، ملای تعویذنویس بر دخترش اتهام بسته و احساسات مردم را برای قتل او تحریک کرده است. اکنون خواست اساسی پدر و اعضای خانواده‌ی فرخنده، مجازات عاملان اصلی قتل دخترشان است. مولوی احمد، امام مسجد محل خانواده‌ی فرخنده نیز می‌گوید که فرخنده با مبادی علوم اسلامی آشنایی خوبی داشت.

فرخنده از دارالعلوم عایشه‌‌ی صدیقه فارغ شده بود و در روزهای اخیر مصروف خواندن درس تجوید بوده است. اعضای خانواده‌ی او، فرخنده را دختری اسلام‌گرا خوانده و گفته‌اند، قرار بود در آخر همین هفته با سپری‌کردن امتحان کانکور فارغان چهارده، به تحصیلات عالی‌اش در دانشکده‌ی شرعیات کابل ادامه دهد.

حامیانِ عاملانِ قتل فرخنده

قتل و سوزاندن فرخنده به دست تعدادی از «اراذل و اوباش» برای نخستین بار در رسانه‌های اجتماعی، از جمله فیس‌بوک، بازتاب یافت. کاربران فیس‌بوک پس از کشته‌شدن او، واکنش‌های متفاوتی داشتند، اما تعداد اندکی از آنان حامی عاملان این قتل شدند. این افراد شامل سیمین غزل حسن‌زاده معین نشراتی وزارت اطلاعات و فرهنک، زلمی زابلی عضو مجلس سنا، ایاز نیازی خطیب مسجد وزیر اکبرخان کابل و حشمت استانکزی سخنگوی فرماندهی پولیس کابل بودند.

اما با افزایش اعتراض‌ها و محکوم‌کردن قتل فرخنده، این سه تن از موقف گذشته‌ی‌شان پشیمان شدند. سمین دو روز پیش در این زمینه رسما عذرخواهی کرد؛ اما ملا نیازی می‌گوید، سخن او تحریف شده است. این در حالی است ‌که خیلی‌ها باور دارند، نیازی اکنون در صدد توجیه حرف‌های گذشته‌اش است. نیازی پس از قتل فرخنده گفته بود: «بازی با ارزش‌های دینی مردم کاری سخت است و در آن‌زمان نمی‌شود که داکتر بیاید و تشخیص دهد متهم بیمار روانی است».

او هشدار داده بود، اگر کسی در پیوند با این حادثه بازداشت شود، مردم شورش می‌کنند و قیام مردمی آغاز خواهد شد. این اظهارات او واکنش‌های تندی را به دنبال داشت. خطیب مسجد وزیر اکبرخان در مراسم خاک‌سپاری فرخنده حضور یافت؛ اما با واکنش تند اشتراک‌کنندگان این مراسم مواجه شد. آنان با یک‌صدا شعار دادند، «مرگ بر نیازی» و به او اجازه ندادند تا در مراسم نماز جنازه‌ اشتراک کند. او پس از افزایش اعتراض‌ها، از محل فرار کرد.

اما معذرت‌خواهی و پشیمانی این افراد که مناصب رسمی دولتی دارند،‌ برای معترضان کافی نبود. اکنون معترضان به قتل فرخنده، خواهان برکناری تمامی این افراد از مقام‌های‌شان هستند.

واکنش‌‌های داخلی و خارجی

نمایندگی سازمان ملل در کابل آتش‌زدن فرخنده را بی‌رحمانه خواند و گفت، حکومت وحدت ملی تمام اشخاص دخیل در این قضیه را بازداشت و مجازات کند. کمیسیون مستقل حقوق بشر نیز اعلام کرد، دولت باید این قضیه را به طور همه‌جانبه و بی‌طرفانه مورد تحقیق و بررسی کامل قرار داده وعاملان آن را مجازات کند.

این کمیسیون از حکومت خواست تا در مورد افسران و سربازان پولیسی که در این حادثه به صورت آشکار غفلت کرده‌اند، تحقیق نموده و آنان را به صورت جدی مورد پی‌گرد قانونی و تعقیب عدلی قرار بدهد. در اعلامیه‌ی کمیسیون حقوق بشر آمده است، دولت باید کسانی را که در تحریک احساسات مردم دست داشته‌اند، مورد تحقیق و پی‌گرد عدلی قرار دهد.

هم‌چنان مسئولان جنبش مدنى شهروندانِ مسئول افغانستان اعلام کردند، آتش‌زدن اين دختر در پايتخت، حاکميت دولت را زير سوال برده‌ است. به باور آنان، با وقوع این رویداد وحشت‌ناک، نگرانی شهروندان بیش‌تر شده و حکومت برای جلوگیری از چنین رویدادها و رفع نگرانی مردم، باید این قضیه را جدى، شفاف، علنى و سريع بررسی کند.

سازمان عفو بین‌الملل نیز با صدور اعلامیه‌ای از حکومت افغانستان خواسته که عاملان این رویداد را محاکمه کند.

ایجاد یک کمیسیون ویژه

رییس جمهور و رییس اجرایی پیش از سفرشان به امریکا، خواستار بررسی دقیق قضیه‌ی قتل فرخنده شدند. اشرف غنی به وزارت داخله دستور داد تا در مورد این رویداد تحقيق کند. به گفته‌ی اشرف غنی، هيچ‌کسی در کشور حق ندارد خودسرانه قاضی شود و به میل خود مردم را مجازات کند. اکنون برای بررسی دقیق این قضیه، کمیسیونی ویژه موظف شده است. مولوی محمدعمر فاروقی، سید محمدحسین محقق‌زاده، فوزیه کوفی، اخپلواک صافی و مجیب‌الرحمان خلوت‌گر اعضای این کمیسیون هستند.

  1. گروهی از مردان خشمگین، فرخنده را به اتهام آتش‌زدن قرآن کریم در کابل کشتند و سپس جسدش را آتش زدند. میزان خشونت در این حادثه، در افغانستان بی سابقه بوده است. این در حالی است که دولت افغانستان گفته است هیچ سند مبنی بر آتش زدن قرآن توسط فرخنده وجود ندارد.
    در این میان موضع‌گیری برخی از امامان مساجد توجه بیشتری را جلب کرده است. برخی از این امام‌ها از عملکرد مردان خشمگین تقدیر کرده‌اند. اما برخی امام های مساجد، دولت را تهدید کرده اند که اگر دست به بازداشت افراد مظنون در این کشتار بزند، “مردم قیام خواهند کرد”.
    محمد ایاز نیازی که امام مسجد وزیر محمداکبرخان کابل است و در یکی برنامه‌های دینی تلویزیون دولتی افغانستان حضور دارد، روز جمعه‌ به نمازگزاران گفت:”خواهش من از ارگانهای (نهادهای) عدلی و قضایی این است که با دقت حرکت کنند… وقتی که به مقدس‌ترین معتقد مردم [قرآن] اهانت صورت بگیرد، مردم مکلف نیستند که بپرسند این [متهم] اعصابش جور است یا ناجور است. فکرتان باشد که این اشتباه بزرگ است و اگر دست می زنید به دستگیری مردم، شاید این مردم قیام کنند. جمع کردن این مردم بسیار مشکل است.”
    این اظهارات، پرسش‌های فراوان را در مورد بنیاد و مبنای استدلال آقای نیازی مطرح می کند. نخست باید پرسید که حکم قتل و به آتش کشیدن یک انسان، به ظن اهانت به مقدسات، از چه مبنای شرعی و قانونی برخوردار است؟ کتب مشهور فقه حنفی مانند الهدایه، در مورد برخورد با زنی که از دین اسلام خارج شده یا «مرتد» شده، می گویند که نخست باید قاضی از او در مورد خروجش از دین اسلام بپرسد و اگر آن زن توبه کند و دوباره به اسلام برگردد، توبه‌اش در نزد قاضی پذیرفته است و اگر توبه نکند، به زندان انداخته می شود، تا زمانی که توبه کند یا بمیرد.هرچند آقای نیازی پس از این‌که مردم به او اجازه‌ حضور در مراسم خاک‌سپاری فرخنده را ندادند، در یک نوار دیگر گفت که سخنانش از سوی رسانه‌ها تحریف شده است. او همچنین گفت که گزارش رسانه‌ها در ابتدا چنین بود که گویا فرخنده، قرآن را آتش زده است و او تحت تاثیر آن گزارش‌ها، سخن گفته است. اما حتی اگر فرخنده قرآن را آتش زده باشد، دیده می شود که فقه حنفی و قانون جزای اسلام، اجازه‌ قتل متهم و آتش زدن به جسد او را نمی دهد. پس مبنای فقهی استدلال نخست آقای نیازی در حمایت از کسانی که دست به کشتن فرخنده زدند، چه بوده است؟
    مورد دوم، این است که آقای نیازی تعجیل در مجازات فرد مظنون را تشویق کرده است. آقای نیازی به تأکید می گوید زمانی‌ که مردم می بینند کسی به مقدساتشان اهانت کرده است، فرصت برای تحقیق ندارند که آیا فرد متهم از سلامت عقل برخوردار است یا خیر. او می افزاید: “دولت حق ندارد بیاید مردم را در زندان بیندازد که چرا این کار را کردی [این زن را کشتی]، این فرصت برایش نیست [برای کسانی که در قتل دست داشتند]. احساسات دینی [مردم تا به حدی است که] هزار برادر را فدای قرآن می کنند.”
    آقای نیازی برای توجیه استدلالش می گوید که اگر برادر کسی را یک دیوانه بکشد، این فرد مسولیت ندارد تا بداند که آیا قاتل دیوانه بوده است یا هوشیار، و حق دارد بدون درنگ قاتل را بکشد. به باور آقای نیازی نهادهای امنیتی حق ندارند برادر مقتول را به اتهام قتل بازداشت کنند.
    این حرف آقای ایاز نیازی، یکی از عناصر اصلی پدیده‌ جرم که در ادبیات حقوقی افغانستان، «عنصر معنوی جرم» دانسته می شود را نادیده گرفته است. عنصر معنوی جرم، به معنای عاقل بودن، بالغ بودن و تحت فشار دیگران نبودن فاعل جرم، در هنگام ارتکاب جرم است. استدلال آقای نیازی برای عجله در انتقام از مظنون، در مخالفت آشکار با احکام قانون جزای افغانستان است. بند اول ماده‌ چهارم این قانون می گوید:” برائت الذمه حالت اصلی است. متهم تا وقتی که به حکم قطعی محکمه با صلاحیت محکوم علیه قرار نگرفته باشد، بی گناه شناخته می شود.”شباهت عجیب در استدلال آقای نیازی برای عجله در مجازات و روش افراد خشمگین در کشتار فرخنده وجود دارد. آقای نیازی از احساسات سخن می گوید؛ از این‌که مردم فرصت بررسی و دقت را ندارند. این به معنای نادیده گرفتن تمام مراحل دادرسی است. روشی که در کشتار فرخنده عملی شده است.
    نوارهایی که در دو روز گذشته در شبکه‌ها اجتماعی نشر شده است، نشان می دهد که فرخنده می گوید قرآن را نسوزانده است.
    آقای نیازی گفته است مردم «مکلف» به دقت کردن نیستند. اما اگر عاملین کشتار دقت می کردند، می دیدند که محض انکار از ارتداد توسط مظنون، حکم مرتد بودن را ساقط می کند و احتمالاً فرخنده کشته نمی شد.
    حدیث از پیامبر اسلام در کتاب سیره پیامبر، نوشته‌ طبرسی آمده است که یکی از یارانش به نام عامر اشجعی، کسی به نام ملحم را هنگام جنگ با وجودی که شهادتین می گفت، کشته بود. عامر از پیامبر طلب استفغار کرد، اما پاسخ پیامبر با ناراحتی این بود که “لاغفر الله لک” خدا ترا نیامرزد “و حاضر نشدند برایش طلب بخشش کنند.”
    پس دلیل عجله مردم در ریختن خون و سوزاندن فرخنده و توجیه آقای نیازی برای عجله، ناشی از چیست؟ انتظار نمی رود که مردم عادی، از جزئیات احکام شریعت و قانون آگاهی داشته باشند. در این حالت نقش امامان مساجد، به ویژه آنهایی که مشهورتر از دیگران اند و هزاران نفر به امامت آنها نماز برپا می کنند، در میزان فهم مردم از احکام دین، نقش حیاتی دارد.
    آقای نیازی، تلاش کرد در مراسم خاک‌سپاری فرخنده شرکت کند و نمازگزاران به او اجازه‌ اشتراک ندادند. آقای نیازی با نشر نوار دیگری گفت که در ابتدا گزارش‌های نادرست را شنیده بوده است، اما ‌این سوال در نزد منتقدین آقای نیازی باقی مانده است که خطیب مشهور مانند او چرا در صدور فتوای اول تحقیق لازم را انجام نداده است؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *