شمشاد زلمی
در حالی که موضوع بازگشت نیروهای امریکایی به پایگاه هوایی بگرام افغانستان داغ شده است، این مسأله برای طالبان نیز به یک دردسر بزرگ و جدی بدل شده است. هرچند مقامها و سخنگویان طالبان چندینبار گفتهاند که آنان بگرام را بخشی از افغانستان میدانند که هرگز بر سر آن معامله نخواهند کرد، همزمان از برخی کانالها چنین سخنانی بیرون میآید که دستکم بخشی از مقامهای طالبان آمادهاند تا در این مورد با ایالات متحده امریکا مذاکره کنند. اما پرسش مهم در این میان، دربارهی محتوای مذاکرات احتمالی است که از همین حالا نهتنها طالبان را میان خودشان تقسیم کرده بلکه مخالفت تند کشورهای همسایهی افغانستان را نیز برانگیخته است.
دربارهی احتمال بازپسگیری بگرام از سوی امریکا، دستکم میتوان گفت که ترامپ تا حدی آن را بهعنوان یک ابزار سیاست خارجی جدی گرفته است. او در جریان کارزارهای انتخاباتی ریاستجمهوریاش نیز در این مورد اظهاراتی کرده و پیوسته گفته بود که بگرام برای امریکا مهم است. بهگفتهی او، این پایگاه نهتنها در برابر رقیب امریکا (چین) موقعیت راهبردی دارد بلکه برای مبارزه با تروریسم نیز در منطقه به چنین پایگاهی و حضور نظامی در آنجا نیاز است. بهگفتهی او، در این مورد پیشاپیش گفتوگوها با طالبان آغاز شده است. هرچند تحلیلگران امور نظامی به ادعای ترامپ مشکوک اند و همزمان دربارهی کارآیی مؤثر این پایگاه برای اهداف یادشده نیز تردید دارند، اما بااینحال، بر بنیاد برخی گزارشها و نشانهها، چنین به نظر میرسد که میان طالبان و ایالات متحده امریکا در این خصوص گفتوگوهایی صورت گرفته و ممکن است در ماهها و سالهای آینده در افغانستان یکی از اهدافی باشد که امریکا با جدیت بخواهد به آن دست یابد.
پیشتر برخی مقامهای روسی و رسانههای آن کشور نیز گفته بودند که امریکا و کشورهای عضو ناتو یکبار دیگر میخواهند به بهانهای دوباره به افغانستان بازگردند، اما روسیه دربارهی بازگشت نیروهای غربی هشدار داده بود. سرگئی لاوروف، وزیر خارجهی روسیه در ماه ثور سال جاری اعلام کرده بود که غرب یکبار دیگر میخواهد به «بازی افغان» بازگردد، اما او دربارهی بازگشت اتحاد نظامی ناتو به افغانستان هشدار داده و آن را غیرقابل پذیرش خوانده بود. همچنان برخی رسانههای روسی گزارش داده بودند که ایالات متحده امریکا در پی انجام «برخی عملیات ویژهی نظامی» در افغانستان است و همزمان از طالبان خواسته است که پایگاه بگرام را در اختیارش قرار دهند. با توجه به این اظهارات مقامهای روسی و برخی رسانهها و همزمان با اظهارات تازهای ترامپ، چنین به نظر میرسد که این موضوع روی میز گفتوگوها قرار دارد و شاید در این رابطه به طالبان گزینههای انتخاب و عدم انتخاب داده شده باشد.
برخی رسانههای خارجی و همزمان برخی منابع در میان طالبان میگویند که آنان بر سر واگذاری پایگاه بگرام به امریکا دچار اختلاف شدهاند. رهبر طالبان و حلقهی نزدیک به او با سپردن پایگاه بگرام به امریکا مخالفت میکنند، اما براساس برخی گزارشها، آنان بهدلیل این مخالفت حتا به مرگ نیز تهدید شدهاند و شاید این همان تهدیدی باشد که ترامپ به صراحت بیان کرد و گفت که اگر طالبان سخنش را نپذیرند، رویدادهای بدی رخ خواهد داد. منابع در میان طالبان میگویند که پس از این تهدید، رهبر طالبان محل اقامت خود را در قندهار تغییر داده است. همچنین برخی رهبران طالبان خانههای خود را به قطر منتقل کردهاند و در کنار آن رفتوآمدشان به دفترها نیز کاهش یافته است. از این تحرکات در میان طالبان چنین برمیآید که آنان هم شاید برخی سیگنالهای پنهان و شاید سخت دریافت کرده باشند؛ شاید هم به همین دلیل باشد که شماری از رهبران طالبان تلاش میکنند رهبرشان و حلقهی نزدیک به او را قانع کنند که بر سر واگذاری بگرام به امریکا توافق کنند. اما منابعی در میان طالبان گفتهاند که میان رهبر طالبان و حلقهی نزدیک به او و وزیران طالبان مقیم کابل بر سر برخی موضوعات (شاید همین موضوع نیز شامل آن باشد) گفتوگوها تنشآلود شده و گفته میشود میانشان سخنان تند و رکیک نیز ردوبدل شده است. شایان ذکر است که رهبر طالبان از مدتی پیش بر آن دسته از مقامهای طالبان که با قطر روابط نزدیک دارند مشکوک بوده است.
پیش از آنکه موضوع بگرام داغ شود، رهبر طالبان به تدریج در سراسر افغانستان فرمان قطع اینترنت را صادر کرده بود؛ همچنین او خواست که بر شماری دیگر از امور مانند کرکت، کمیته عمومی المپیک، تلویزیون، تلفنهای هوشمند و ادارهی حفاظت محیطزیست نیز ممنوعیت وضع شود، اما در این باره فرمانهای شفاهی او تا حدودی از سوی وزیران طالبان مقیم کابل به چالش کشیده شده بود و او وزیرانش را به این چالش فراخوانده بود که شما در برابر شریعت ایستادهاید. از آنجا که قطع اینترنت یک تصمیم بزرگ بود و بهصورت مستقیم نخست طالبان و نهادهای آنان را متأثر میساخت، مخالفت با آن جدی بود و همزمان تاجران و شهروندان فعال در کشور نیز پیدرپی شکایت میکردند. از اینرو در چهار سال گذشته برای نخستینبار فرمان رهبر طالبان بیش از گذشته به چالش کشیده شد و هنگامی که موضوع بگرام نیز پدید آمد و برخی مقامهای طالبان تمایل به توافق با امریکا نشان دادند، این مرز مخالفت میان رهبر طالبان و مقامهای طالب مایل به توافق با امریکا بسیار گسترده شد. گفته میشود که هر دو طرف در این مخالفت تا حدی پیش رفتهاند که ممکن است برای پذیرفتهشدن حرف خود یا برای دفاع از خود دست به اسلحه ببرند.
بهگفتهی یک منبع، عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی نخستوزیر طالبان، دو سال پیش بهطور غیرمستقیم پیامی برای رهبرشان هبتالله فرستاده بود که باید در برخی مسائل تعامل کند، زیرا «دیگر آنان طاقت هجرت، زندانگذراندن و جنگ را ندارند»؛ اما هبتالله بر موضع خود پافشاری کرد و در یک نطق خطاب به جامعهی بینالمللی گفته بود که «حتا یک قدم هم با شما تعامل نمیکنم». همین موضع انعطافناپذیر ملا هبتالله و تمایل طالبان مقیم کابل و قطری به تعامل با جامعهی بینالملل تا حدودی در طول چهار سال گذشته میان حلقههای قندهار و کابل یک تنش پایدار باقی مانده است. ملا هبتالله یکبار هیأتی را به ریاست ملا شیرین، والی فعلی قندهار، و مولوی طالب، فرمانده پولیس فعلی قندهار، به کابل فرستاد تا در آنجا ارزیابیای از میزان تطبیق شریعت انجام دهند و پس از آن ارزیابی نظر ملا هبتالله این بود که هیچ درصدی از شریعت در کابل اعمال نشده است.
به این ترتیب فاصله میان گروههای مختلف طالبان و دو دیدگاه متفاوت قندهار و کابل روزبهروز افزایش یافت که در نتیجه هر دو طرف به یک بنبست (Impasse) رسیدند. اخیرا موضوع واگذاری پایگاه بگرام بر این اختلافها روغن ریخت و هر دو طرف اکنون در برابر یکدیگر ایستادهاند. اگر برای یک طرف تعامل برای حفظ قدرت و حیثیتش بهتر به نظر میرسد، طرف دیگر آن را شکست روایت و دیدگاه دینی خود میداند و چنین معاملهای را معادل گذاشتن چاقو بر گردن خود میداند. اما شماری از طالبان میدانند که آنان قبلا این مسیر را رفتهاند و اگر دوباره به آن برگردند چیزی جز تجربیات تاریک پیشین در پیش نخواهند داشت. ولی اگر با امریکا به توافق برسند، بر قداست دینیای پای خواهند نهاد که طی بیست سال گذشته برای دفاع از خود و زدن دیگری بهکار بردهاند. در اینصورت، آنان دیگر «طالب حافظ دین» نخواهند بود بلکه در امر «مبارزه با تروریسم» در کنار نیروهای امریکایی مستقر در بگرام «همکار» خواهند شد. هر انتخاب پیآمدهای خود را دارد، اما توافق با امریکا بر سر بگرام نهتنها طالبان را دوپارچه خواهد کرد بلکه روایت آنان از «اشغال» و «حفظ دین» را نیز از آنان خواهد گرفت و شاید ابزاری را در اختیار گروهی دیگر قرار دهد که زندگی خود طالبان را با همین روایت تهدید کند.
منابع:
https://www.aljazeera.com/news/2025/9/19/afghanistan-rejects-us-return-to-bagram-airbase
