از زباله‌های رهاشده تا صنعت سبز؛ بازیافت پلاستیک در هرات

عکس: اطلاعات روز

بوتل‌ها و خریطه‌های پلاستیکی رهاشده در شهر هرات، جرقه‌ای برای آغاز کار عبدالقدیر امیری در بخش بازیافت پلاستیک بود؛ جرقه‌ای که به تأسیس نخستین کارخانه‌ی بازیافت پلاستیک در شهرک صنعتی هرات انجامید. او با سرمایه‌ی اولیه 100 هزار دالر امریکایی، در حالی که هیچ تضمینی برای موفقیتش وجود نداشت، این کارخانه را فعال ساخت. تجربه‌ی نخست در حوزه بازیافت پلاستیک با خطرپذیری بزرگی همراه بود و عبدالقدیر امیری تمام داروندار زندگی خود را روی این کار گذاشته بود. اکنون این ایده به ثمر نشسته و در کنار کارخانه‌ی آقای امیری، چندین کارخانه‌ی دیگر بازیافت پلاستیک نیز در شهرک صنعتی هرات فعالیت دارند. فعالیت این کارخانه‌ها نه‌تنها به کاهش آلودگی ناشی از پلاستیک در شهر هرات کمک کرده بلکه تولیدات آن‌ها توانسته بخشی از نیاز بازار را تأمین و میزان واردات پلاستیک از کشورهای همسایه را کاهش دهد.

«می‌گفتند در زباله پول نیست»

عبدالقدیر امیری می‌گوید که در آغاز کار، هیچ‌‌کس از ایده سرمایه‌گذاری او در بخش بازیافت زباله‌های پلاستیکی حمایت نکرد، اما او باور داشت که این کار در کنار ایجاد اشتغال، به کاهش آلودگی محیط‌زیستی نیز کمک خواهد کرد. او به روزنامه اطلاعات روز می‌گوید: «همگی می‌گفتند سرمایه‌ات را جایی مصرف کن که بتوانی عاید کنی، این کارخانه عایدی ندارد. من کمی زمین داشتم، آن‌ها را فروختم و سرمایه‌ام را روی ایجاد یک کارخانه‌ی بازیافتی گذاشتم. روزانه زباله‌های پلاستیکی را از داخل شهر جمع‌‌آوری و به کارخانه منتقل می‌کردم و کم‌کم کار من رونق گرفت.»

در این کارخانه، روزانه به‌‌طور اوسط بیش از ۱۲ تُن زباله‌های پلاستیکی بازیافت می‌شود. زباله‌هایی که در نبود چنین کارخانه‌هایی یا در زیر زمین دفن می‌شدند و یا در منطقه‌ای از شهر هرات موسوم به «پشت کوه ملا یاسین» رها می‌گردیدند؛ اقدامی که خطرات جدی محیط‌زیستی، از جمله آلودگی آب‌های زیرزمینی را در پی داشت.

مسئول این کارخانه می‌گوید پیش از رونق گرفتن کارخانه‌های بازیافت در هرات، سال‌ها زباله‌های پلاستیکی سوزانده، دفن یا رها می‌شدند، در حالی‌ که این زباله‌ها قابلیت آن را دارند که با پروسس در دستگاه‌های پیشرفته، دوباره وارد چرخه‌ی تولید و بازار شوند.

روش کار در این کارخانه طوری است که کارگران، پلاستیک‌ها را در سطح شهر از میان زباله‌ها جدا کرده و به انبارهای بازیافت منتقل می‌کنند. سپس این مواد پلاستیکی پس از شست‌وشو و پروسس، به مواد خام اولیه برای کارخانه‌های تولید پلاستیک و پایپ‌های آب تبدیل می‌شوند. تا حدود یک‌دهه پیش، بخش بزرگی از پلاستیک و پایپ‌های آب مصرفی بازار هرات از ایران وارد می‌شد، اما اکنون کارخانه‌های تولید پلاستیک در هرات رونق یافته و بخشی از نیاز بازار این شهر را تأمین می‌کنند.

بااین‌حال، دشواری‌ها در بخش بازار فروش تولیدات بازیافتی همچنان پابرجا است. عبدالقدیر امیری می‌گوید که در شش سال نخست فعالیت کارخانه‌اش، به‌‌طور اوسط روزانه تا ۱۹ تُن مواد بازیافتی پلاستیک تولید می‌کردند، اما این رقم اکنون به ۱۲ تُن در روز کاهش یافته است. او می‌افزاید: «مواد خام مشابه تولید ما از ایران وارد هرات می‌شود که قیمت پایین‌تری دارد، در حالی که کیفیت تولید ما بالاتر است. وقتی کارخانه را تأسیس کردیم، در شش سال نخست حتا مواد خام به پاکستان و هند صادر می‌کردیم. ما می‌خواهیم از کار ما حمایت شود.»

اشتغال؛ نگرانی بیکاری

هم‌زمان با ورود روزانه هزاران کیلوگرم زباله‌های پلاستیکی به کارخانه، زمینه‌ی کار برای بیش از ۳۰ کارگر در داخل کارخانه و بیش از ۱۵۰ کارگر در سطح شهر فراهم شده است. عبدالعزیز، باشنده‌ی ولسوالی انجیل هرات و ۳۷ ساله که مسئول تأمین معیشت خانواده‌ی نُه نفره است، یکی از کارگران این کارخانه است. او ماهانه ۱۱ هزار افغانی حقوق دریافت می‌کند و می‌گوید از این‌که در کشور خودش کار می‌کند، خوشحال است. عبدالعزیز می‌گوید: «من در بخش شست‌وشوی پلاستیک‌ها وظیفه دارم. ساعت هفت صبح می‌آیم، دستگاه را روشن می‌کنم و پلاستیک‌ها را داخل دستگاه می‌اندازم. حدود یک ساعت زباله‌های پلاستیکی با مواد مخصوص شسته می‌شوند تا کاملا پاک شوند.»

او تأکید می‌کند که اگر این کارخانه فعال نمی‌بود، ناچار می‌شد مانند بسیاری از اقوامش برای کار به‌‌صورت قاچاقی به ایران برود. بااین‌حال، به‌دلیل واردات کالاهای مشابه به بازار افغانستان، برخی از کارگران این کارخانه نیمی از ماه را بیکار هستند و به‌‌صورت نوبتی کار می‌کنند؛ موضوعی که باعث کاهش میزان حقوق دریافتی آنان می‌شود.

عبدالرزاق ۴۰ ساله یکی دیگر از کارگران این کارخانه است که در بخش تفکیک زباله‌های پلاستیکی کار می‌کند. او ماهانه تنها پنج هزار افغانی حقوق می‌گیرد؛ مبلغی که به‌گفته‌ی خودش، پاسخ‌گوی نیازهای خانواده‌اش نیست. او از روزی می‌ترسد که به‌طور کامل بیکار و خانه‌‌نشین شود. عبدالرزاق می‌گوید: «از ساعت شش صبح به کارخانه می‌آیم، زباله‌های پلاستیکی را جدا می‌کنم، داخل دستگاه شست‌وشو می‌اندازم و بعد به دستگاه آسیاب انتقال می‌دهم. این کارهایی است که انجام می‌دهم، اما روزهای رخصتی‌ام زیاد شده و کار در کارخانه کم است.»

رقابت نابرابر با واردات

عزیزاحمد حمیدی، مسئول یکی از کارخانه‌های تولید پایپ آب در شهرک صنعتی هرات، می‌گوید که سه سال پیش با هزینه‌ی ده میلیون دالر این کارخانه را تأسیس کرده و حدود ۵۰ درصد مواد اولیه تولیدات آن از زباله‌های پلاستیکی بازیافتی تأمین می‌شود. در این کارخانه ۶۰ نفر با حد اوسط معاش نُه هزار افغانی در ماه کار می‌کنند. او به روزنامه اطلاعات روز می‌گوید: «ما در زمینه‌ی تولید پایپ‌های آب فعالیت داریم که در زراعت، ساختمان‌های تازه‌‌ساز و داخل شهر استفاده می‌شود. در گذشته بیشتر مواد اولیه را از ایران وارد می‌کردیم که هزینه‌های بالای گمرکی داشت و قیمت تمام‌‌شده تولیدات را افزایش می‌داد، اما اکنون با استفاده از مواد بازیافتی داخلی، هزینه‌های تولید تا ۵۰ درصد کاهش یافته است.»

این صنعت‌گر ابراز امیدواری می‌کند که با وضع محدودیت بر واردات کالاهای مشابه تولید شهرک صنعتی هرات از ایران، بتوانند میزان سرمایه‌گذاری و شمار نیروی کار خود را افزایش دهند. بر بنیاد آمار اتاق صنایع و معادن هرات، در حال حاضر ۲۵ کارخانه‌ی بازیافت زباله در شهرک صنعتی هرات فعالیت دارند. ناصر امین، رییس اتاق صنایع و معادن هرات، می‌گوید که افزون بر این، هشت شرکت دیگر نیز در زمینه‌ی تولید پلاستیک، از جمله پایپ آب، ظروف پلاستیکی و بوجی‌های پلاستیکی، با سرمایه‌‌گذاری مجموعی ۶۵ میلیون دالر فعالیت می‌کنند و بخشی از مواد اولیه تولیدات این شرکت‌ها از کارخانه‌های بازیافت زباله‌های پلاستیکی تأمین می‌شود.

به‌گفته‌ی او، حجم روزانه‌ی تولیدات پلاستیکی در شهرک صنعتی هرات به‌‌طور اوسط به ۱۰۰ تُن می‌رسد. ناصر امین تأکید می‌کند: «اگر سرمایه‌گذاران در بخش کارخانه‌های بازیافت زباله‌های پلاستیکی سرمایه‌گذاری بیشتری انجام دهند، افغانستان می‌تواند به یکی از کشورهای مهم تولید پلاستیک در منطقه تبدیل شود و این کار به کاهش چشم‌گیر حجم زباله‌های شهری نیز کمک می‌کند.» او می‌گوید که اگر سیستم تفکیک زباله‌ها از سطح خانه‌ها آغاز و زباله‌ها به‌‌صورت تفکیک‌‌شده جمع‌آوری شوند، صنعت بازیافت زباله در شهرک صنعتی هرات تقویت خواهد شد.

بر بنیاد آمار شهرداری هرات، روزانه بیش از ۴۰۰ متر مکعب زباله از سطح این شهر جمع‌آوری می‌شود. بخشی از زباله‌های پلاستیکی، آلومینیومی و آهنی به کارخانه‌های بازیافت منتقل می‌شوند، اما بخش دیگر برای دفن در زمین و یا رهاسازی به منطقه‌ی «پشت کوه ملا یاسین» در ولسوالی گذره هرات انتقال می‌یابد.

بااین‌حال، بازیافت کامل زباله‌های شهری در هرات هنوز نیازمند سرمایه‌گذاری کلان است؛ شهری که جمعیت آن با گذشت هر روز افزایش می‌یابد و اگر دامنه‌ی پروسس زباله فراتر از پلاستیک، آلومینیوم و آهن نرود، آلودگی محیط‌ زیست همچنان یکی از چالش‌های جدی آن باقی خواهد ماند.