ظریف در کابل؛ چهره‌ی خندان و نگرانی عمیق

وزیر خارجه‌ی ایران دو هفته مانده به انتخابات ریاست‌جمهوری این کشور به کابل آمد. سفر محمدجواد ظریف به‌عنوان وزیر خارجه‌ی دولت یازدهم ایران، آخرین دیدار یک مقام برجسته‌ی سیاسی ایران با رهبران حکومت وحدت ملی و چهره‌های سیاسی در کابل خواهد بود. ارزیابی اهمیت گفت‌وگوهای دو طرف نیز در ذیل آنچه که نتیجه‌ی این انتخابات به دنبال خواهد داشت، قابل سنجش است.
جواد ظریف در این سفر یک‌روزه دیدارهای فشرده‌یی داشت. او با رییس‌جمهور، رییس اجرائیه، وزیر خارجه و حنیف اتمر و حامد کرزی دیدار و گفت‌وگو کرد. آن‌چنان‌که در خبرنامه‌های وزارت خارجه و ریاست‌جمهوری آمده، محور این گفت‌وگوها، تروریسم، قاچاق مخدر، مشکلات مربوط به آب‌های غرب کشور و توسعه‌ی ارتباط اقتصادی بوده است.
نقش و مسأله‌ی ایران در افغانستان، با نقش و نفوذ پاکستان، هند و عربستان سعودی مقایسه می‌شود. به همین دلیل، هر دو کشور مسایل حل‌ناشده و منافع مشترک بسیاری دارند. ایران میزبان سه الی پنج میلیون مهاجر در چهار دهه‌ی اخیر بوده است و پس از پاکستان تنها کشوری است که بیشترین مهاجر و آواره‌ی جنگ به آن پناه برده‌اند. بسیاری از مهاجران افغانستان دست‌کم دو نسل در این کشور زیسته‌اند و تا هنوز نیز بر مبنای آمار رسمی بیش از سه میلیون مهاجر در این کشور زندگی می‌کنند. در یک‌ونیم دهه‌ی اخیر بسیاری از افغان‌ها برای یافتن کار و تأمین نیازهای مالی‌شان به این کشور رفته‌اند. طرز برخورد دولت ایران با مهاجران در سال‌های اخیر همواره‌ با انتقادها و نارضایتی‌های بسیاری همراه بوده است. فرزندان بسیاری از مهاجران حق تحصیل در این کشور را ندارند و صدور ویزا و مدارک اقامت در این کشور سخت‌‌تر از گذشته است. از جهتی، شواهد بسیاری وجود دارد که نشان‌ می‌دهد مأموران امنیتی این کشور با مهاجران بدرفتاری می‌کنند.
به همین دلیل، بخش مهمی از گفت‌وگوی رییس‌جمهور و سرور دانش با وزیر خارجه‌ی ایران بر سر مسأله‌ی مهاجرین بود. انتظار می‌رود از میزان فشار بر مهاجران کاسته شود.
اشرف غنی پس از به‌قدرت رسیدن، مسأله‌ی آب‌های هیرمند را مطرح کرده است. مسأله‌یی که می‌تواند در سال‌های آینده به‌عنوان گرانیگاه اختلاف سیاسی میان دو کشور تعیین شود. چه این‌که ایران در طی چند دهه بندهایی را برای آب‌یاری زمین‌های زراعتی در مازندران و نقاط مرزی‌اش ساخته است و قطعاً حاضر نیست میزان ورود آب به این کشور کاهش یابد. به نظر می‌رسد پس از چهل سال خاموشی، تقسیم منابع آبی افغانستان در مناطق غربی کشور دوباره مایه‌ی تنش‌های سیاسی میان دو کشور خواهد شد. اتهام‌های سنگینی بر ایران در این سال‌ها وارد شده مبنی بر این که، این کشور تلاش کرده از اعمار بند برق سلما با تشویق طالبان برای ناامن کردن هرات و نیمروز جلوگیری کند. سخنان رییس‌جمهور غنی با ظریف در این مورد صریح بود. آقای غنی خواست که هر دو طرف هیأت‌های کاری‌شان را معرفی کنند. تردیدی نیست که ظریف در این مورد از صلاحیت کافی برخوردار نبود. او گرچه برای تشکیل هیأت اعلام آمادگی کرد، اما با توجه به این‌که ایران در این بخش طرفدار تأخیر است و از طرفی، دولتی که ظریف از آن نمایندگی می‌کند، روزهای آخرش را می‌گذراند، جای امیدواری چندانی برای آغاز گفت‌وگو میان دو کشور در این خصوص باقی نمی‌ماند.
جواد ظریف به نظر می‌رسید که با پیام سیاسی روشنی به کابل آمده بود. او خواهان ارتقای سطح ارتباط سیاسی کشور به ارتباط استراتژیک شد. به نظر می‌رسد، این پیام آقای ظریف اهمیت سیاسی جدی‌یی دارد. چه این‌که به‌رغم نفوذ گسترده‌ی ایران در افغانستان، اهمیت و اثرگذاری سیاسی این کشور رو به کاهش است. حکمتیار که گمان می‌برد ایرانی‌ها و مشخصاً جواد ظریف از تحویل دادن وی به امریکا (همزمان با شروع جنگ امریکا علیه تروریسم) دفاع کرده، منتقد جدی این کشور خواهد بود و در تحولات سیاسی نقش مهمی بازی خواهد کرد. از جهتی دیگر، حکومت وحدت ملی، در ارتباط منطقه‌یی‌اش بیشتر متمایل به عربستان و هند بوده و دستگاه دیپلماسی کشور به دو همسایه‌ی نزدیک (ایران و پاکستان) نظر مساعدی ندارد.
کابل در این خصوص اولویت‌های سیاسی خودش را دارد. نگاه سیاسی ایران به افغانستان پیش از آن‌که مبتنی بر حسن نیت به کشور همسایه باشد، با اعمال سلطه و بسط هژمونی جمهوری اسلامی در این کشور همراه بوده است. به نظر می‌رسد پیش از آن‌که بحث در مورد برقراری ارتباط استراتژیک میان دو کشور مطرح شود، هر دو طرف بر سر تعریف منافع مشترک در سطح منطقه و تهران-کابل باید به توافق برسند. گرچه ایران نزدیک به چین و روسیه است و در قطب‌بندی‌ها به این دو کشور خواهد پیوست، اما برای افغان‌ها این مسأله اهمیت دارد که کشورهای همسایه برای تأمین ثبات کشورشان دست از اقتدارنمایی بردارند. اتخاذ تصمیم نهایی در این مورد دست‌کم تا آن‌جا که به ایران مربوط می‌شود، الزاماً در اختیار دولت نیست. نیروهای نزدیک به رهبر ایران حرف نهایی را خواهند زد. پیش از آن اما باید منتظر نتیجه‌ی انتخابات ایران باشیم، انتخاباتی که تا چند هفته‌ی دیگر، برنده‌ی آن مشخص خواهد شد. اگر دولت روحانی بر سر کار بماند، قطعاً انتظار می‌رود دو کشور بر سر تأمین ثبات منطقه حسن نیت بیشتری نشان بدهند.