اداره‌ی مرکزی احصاییه چگونه نفوس افغانستان را 32.2 میلیون نفر تخمین زده است؟

خادم آزاد

اداره‌ی مرکزی احصاییه در سرشماری جمعیت کشور با مشکل مواجه است و به‌دلیل نبود امکانات و امنیت، ناگزیر است جمعیت افغانستان را با استفاده از فرمول‌های ریاضی برآورد کند.

وحیدالله فریادی، رییس احصاییه نفوس اداره‌ی مرکزی احصاییه می‌گوید که به‌دلیل نبود امکانات و امنیت، اداره‌ی مرکزی احصاییه قادر نیست جمعیت کشور را سرشماری کند. او می‌افزاید که ثبت واقعات حیات نیز عملا در کشور رایج نیست و مردم علاقه ندارند تا ولادت‌ها و مرگ‌ومیر را ثبت کنند.

اداره‌ی احصاییه مرکزی نرخ رشد جمعیت را 2.24 درصد خوانده و نفوس امسال افغانستان را 32.2 میلیون نفر تخمین زده است. از این میان حدود ۱۶,۴ میلیون نفر آن مرد و حدود ۱۵,۸ میلیون نفر آن را زن تشکیل می‌دهد.

براساس آمار این اداره، ۷۱,۳ درصد مردم افغانستان در دهات و ۲۴ درصد دیگر آن در شهرها زندگی می‌کنند. حدود ۴,۷ درصد نفوس کشور را نیز کوچی‌ها تشکیل می‌دهند.

اداره‌ی مرکزی احصاییه کشور می‌گوید که این اداره با استفاده از مدل‌نمایی که یکی از بخش‌های «روش برآورد» است، جمعیت و نرخ رشد جمعیت کشور را تخمین زده است.

وحیدالله فریادی در این مورد می‌گوید که اداره‌ی مرکزی احصاییه ناگزیر است سالانه آماری را از جمعیت کشور و نرخ رشد جمعیت ارایه کند تا براساس آن حکومت برای ارایه‌ی خدمات پلان‌گذاری کند.

او گفت: «ما نفوس افغانستان را با استفاده از شیوه‌نمایی یا Exponential براساس اطلاعات سرشماری‌ که درسال 1358 و فهرست‌برداری که در سال 1383 صورت گرفته است، برآورد می‌کنیم».

به گفته‌ی آقای فریادی اداره‌ی مرکزی احصاییه برای تقویت آمار دست‌داشته‌ی خود سروی‌های نمونوی نیز انجام می‌دهد.

اطلاعات پایه‌ی این مدل دو نکته/ ارقام است؛ اولی سرشماری است که در سال 1358 در زمان داوودخان انجام شده است. در آن زمان تنها 67 درصد جمعیت کشور سرشماری شده بود و در نتیجه این سرشماری جمعیت کل کشور در آن زمان 13میلیون و51 هزار و 254 نفر اعلام شده بود. پایه‌ی دوم اطلاعات از فهرست‌برداری است که در سال 1383 صورت گرفته است. در این فهرست برداری، جمعیت کل کشور 22 میلیون و 289 هزار و 34 نفر گفته شده است.

فهرست‌برداری، مرحله‌ی قبل از سرشماری است که درآن معلومات ابتدایی و کلی مثل تعداد خانوار، تعداد اعضای فامیل و… شهروندان ثبت می‌شود.

فورمولی که در مدل‌نمایی مورد استفاده قرار می‌گیرد، « Pt=P₀e^rt»است که در این فورمول «Pt» نفوس برآورد شده، «P₀» نفوس سال اساس (نفوس سال 1383)، «e» قاعده لوگاریتم طبیعی، «r» میزان رشد سالانه نفوس و «t» فاصله زمانی می‌باشد.

اداره‌ی مرکزی احصاییه این مدل را یک مدل علمی، معیاری و رایج در منطقه و جهان می‌داند؛ هرچند که از روی ناچاری به این شیوه متوسل شده است.

مدل‌نمایی چقدر دقیق است؟

اداره‌ی مرکزی احصاییه مدل‌نمایی را یکی از شیوه‌های رایج، معیاری و علمی می‌داند و می‌گوید که از این مدل در کشورهای جهان و همسایه برای تخمین رشد جمعیت استفاده می‌شود.

به گفته‌ی آقای فریادی، این مدل یک فورمول لحظه‌ای است که قادر به محاسبه و تخمین تغییرات اندک و زمان‌های بسیار کم نیز است و برآورد جمعیت توسط اداره‌ی مرکزی احصاییه و صندوق جمعیت سازمان ملل یا UNFPA تقریبا باهم برابر است

او گفت: «برآورد ما با استفاده از شیوه‌نمایی با برآورد UNFPA یکی است. آن‌ها جمعیت کشور را 37،2 میلیون برآورد کرده‌اند که 5 میلیون آن افغان‌های مهاجر در خارج از کشورند.»

کارشناسان در مورد اهمیت و دقت مدل‌نمایی با آن‌که نظر نسبتا متفاوت دارند، اما به‌صورت کلی دقت این مدل را مورد تایید قرار می‌دهند.

محمدجواد شهاب، متخصص احصاییه و استاد دانشگاه کابل مدل‌نمایی را مدل معیاری و قابل قبول می‌داند، اما دقت آماری را که این مدل بیرون می‌دهد، مرتبط به اطلاعات پایه و اساس می‌داند که با استفاده از آن، این مدل جمعیت کشور را تخمین می‌کند.

او ضریب دقت خود مدل را تایید می‌کند و می‌افزاید که این دقت به این معنا نیست که تخمین اداره‌ی مرکزی از جمعیت درست باشد. او گفت: «دقت و عدم دقت این شیوه متکی به چند نکته است: اول این که نفوس/ آمار اساسی ما چقدر دقیق بوده، تخمین‌های قبلی چقدر دقیق بوده و سوم این‌که چه تغییراتی در میان تخمین قبلی و آخری به‌وجود آمده است و آیا این تغییرات در محاسبات در نظر گرفته شده یا نه. این مسایل دقت این شیوه را متاثر می‌کند.»

محمدعلی مشعل، کارشناس اقتصادی و احصاییه نیز می‌گوید که مدل‌نمایی علمی است، اما نواقص زیادی در آن و کار اداره احصاییه مرکزی وجود دارد؛ از جمله خطی‌بودن این مدل، مورد نظر قرارندادن عوامل موثر بر رشد جمعیت و کلان‌شهرها به‌عنوان جامعه‌ی آماری در محاسبات اداره‌ی مرکزی احصاییه مشکلاتی است که این مدل و محاسبات اداره‌ی مرکزی احصاییه با آن دچار است.

او به اطلاعات روز گفت: «این مدل خطی است و نرخ رشد جمعیت را خطی و صعودی را نشان می‌هد که متغیر‌های دیگر مثل متغیرهای درون‌زا و برون‌زا را لحاظ کرده نمی‌تواند».

مشعل متورم و ناکافی‌بودن اطلاعات و آمارهای پایه اداره‌ی مرکزی احصاییه را نیز یک مشکل عمده دانسته و استدلال می‌کند که معلومات افغانستان علاوه بر متورم‌بودن، ناکافی نیز است.

اما اداره‌ی مرکزی احصاییه خطای مدل‌نمایی را اندک می‌داند و می‌گوید مشاهده و تجارب این اداره نشان می‌دهد که دقت این مدل بیش از 95 درصد است. به باور این اداره، اطلاعات پایه برای برآورد جمعیت و نرخ رشد جمعیت دقیق است و خلاهایی که در اطلاعات وجود دارد، با استفاده از سروی‌های نمونوی و شیوه‌های علمی هموارسازی می‌شود

به گفته‌ی وی: «33 درصد سرشماری که در 1358 تکمیل نشده بود، با استفاده از فهرست‌برداری این سرشماری با شیوه‌های علمی، تعدیل، هموارسازی و Adjustment  می‌شود.»

کارشناسان دقت صددرصدی را در فرمول‌های برآورد نفوس تایید نمی‌کنند و شیوه‌های دیگری را پیشنهاد می‌کنند. محمدعلی مشعل شیوه‌ی ترکیبی را برای اداره‌ی مرکزی پیشنهاد می‌کند و می‌گوید این شیوه جامع‌تر است و متغیرهای موثر در رشد جمعیت را نیز در محاسباتش در نظر می‌گیرد.

او افزود: «این مدل ترکیبی است که از روش ریاضی و آماری که با استفاده از این روش، می‌توان عوامل درون‌زا برون‌زا را در برآورد رشد جمعیت لحاظ کرد. اما این مدل به جامعه آماری وسیع‌تری نیاز دارد که برای سال‌های آینده ممکن است.»

افغانستان یکی از کشورهایی است که رشد جمعیت در آن به‌شدت رو به افزایش است. اخیرا وزارت اقتصاد و اداره‌ی مرکزی احصاییه از رشد سریع جمعیت کشور ابراز نگرانی کرده و هشدار دادند که اگر این روند مدیریت نشود، جمعیت کشور تا 15 سال دیگر دو برابر خواهد شد.