آزادی بیان یکی از ارزشهای بنیادی حقوق بشری و حق طبیعی همهی انسانها است. اما این روزها وضعیت آزادی بیان و به تبع آن سرنوشت نهادهایی که در زمینهی آزادی بیان فعالیت دارند، مثل رسانههای آزاد و مستقل در افغانستان بهشدت در معرض خطر محدودیت قرار دارند و بعید نیست که در نتیجهی پروسهی صلح آزادی بیان از بدنهی جامعه حذف شود. اگرچند دورنمای پروسه صلح افغانستان همچنان نامعلوم و در مجموع آیندهی سیاسی افغانستان نامشخص است، در این میان آیندهی کاری و سرنوشت رسانههای آزاد و مستقل افغانستان که گویا تنها دستاورد درخشان این دو دههی پسین بهحساب میرود، نیز نامعلوم است.
رسانههای آزاد و مستقل در این دو دههی گذشته همچون نیروهای امنیتی افغانستان در سنگر نخست مبارزه با تروریسم و افراطیت قرار داشته و برای نهادینهسازی ارزشهای مردمسالاری و حقوق بشری مبارزه کردهاند. همچنین رسانهها در افغانستان در امر مبارزه با فساد و نظارت بر عملکرد حکومت نیز فعالیت چشمگیر و موثر داشته است. با اینحال در جریان روند صلح افغانستان نمایندگان این رکن اساسی نظام فعلی غایب است و در صورت دستیابی طرفها به توافق صلح، نگرانیهای جدی در زمینهی محدودیت آزادی بیان و فعالیت آزاد رسانهها وجود دارد.
صدیقالله توحیدی، مسئول اجرایی کمیته مصونیت خبرنگاران افغانستان در گفتوگو با اطلاعات روز، در رابطه به نگرانیها در مورد آیندهی رسانهها پس از توافق صلح میگوید که حضور گروه طالبان بهعنوان یک جریان نظامی و سیاسی در جریان پروسه صلح نگرانیهایی را که در گام نخست بهوجود آورد، رفتار گذشتهی طالبان با رسانهها بوده است. از نظر آقای توحیدی، پیش از سال ۲۰۰۱ و در جریان جنگها از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۰ نگاه طالبان به رسانهها خصومتآمیز بوده است. در این سالها خبرنگاران زیادی را از دست دادیم که بهدلیل کار رسانهای جان خود را از دست دادند: «تغییری که در برخورد طالبان پس از امضای توافقنامه دوحه آمد، نوعی نگاه منعطف به رسانهها بود. طالبان گفتهاند که آزادی بیان را در چوکات احکام اسلامی میپذیرند. اما اینکه چگونه احکام را تفسیر و توجیه میکنند، هنوز مشخص نیست. ممکن است طالبان تفسیر خودشان را از احکام اسلامی ارائه کنند و از این طریق فشار را بر رسانهها بیشتر کند.»
آقای توحیدی با اشاره به ماهیت تجارتی برخی از رسانهها میگوید که نهادهای حامی رسانهها و فعالان حقوق بشر نگرانیهایشان را ابراز و از سازمان ملل تقاضا کرده که از حفظ آزادی بیان و حضور نمایندگان جامعهی رسانهای در روند صلح جاری حمایت کنند: «اما مالکان رسانهها و برخی افراد مشخصی که در این دو دههی گذشته از طریق رسانهها به سرمایههای بزرگی دست یافتهاند، حضورشان بهعنوان حامیان آزادی بیان در این صحنهی مبارزه غایب است. آنها پولهایشان را بهدست آوردهاند، اکثریتشان در خارج از افغانستان زندگی میکنند و حالا اگر محدودیت هم وضع شود، نظر به ملاحظات سیاسی و اقتصادی اعتراض نخواهند کرد. اما خبرنگاران و مدیران مسئول رسانهها که تنها برای معاش کار میکنند، در میدان کشمکش آینده تنها میمانند.»
محمدطاهر زهیر، سرپرست وزارت اطلاعات و فرهنگ در گفتوگو با اطلاعات روز میگوید که جریان و تحولات اجتماعی شفاف و پرشتاب قابل مهار نیست. برخی از موضوعات را که طالبان در زمان امارت اسلامیشان حرام میدانستند، فعلا آنها را حرام نمیدانند. مثلا عکس، تصویر و تماشای ویدیو که تا حد زیادی در حوزه رسانه کاربرد دارد، در گذشته از سوی طالبان حرام دانسته میشد و حالا خودشان از آنها استفاده میکنند: «طالبان ناگزیرند که اگر سیاست کنند، باید از این ابزارها نیز استفاده کنند. این روندی که شکل گرفته قابل حذف و محدودکردن نیست. فهم ما این است که ممکن برخی از گروهها خواستار وضع محدودیت در قبال رسانههای آزاد شوند، ولی امکان ندارد. چون شرایط فعلی با گذشته بسیار فرق کرده است.»
سرپرست وزارت اطلاعات و فرهنگ میگوید یگانه دستاوردی که در طول ۲۰ سال گذشته بهعنوان نابترین و مهمترین ارزشهای مدرن شمرده میشود و همینطور یگانه دستاوردی که همگان بر سر آن اجماع دارند، نهادینهشدن آزادی بیان و رشد رسانههای آزاد و مستقل در افغانستان است. «موقف ما این است که این ارزش مهم و این دستاورد به هیچ عنوان و تحت هیچ شرایط نباید آسیب ببیند و روند روبهرشد رسانهها نباید متوقف شود.» سرپرست وزارت اطلاعات و فرهنگ میگوید که طرح مدون و جامع را به شورای عالی مصالحه و هیأت مذاکرهکننده جمهوری اسلامی افغانستان سپردهاند که در آن دیدگاه این وزارت را بهصورت مبسوط به بحث گرفته و خواستار آن شدهاند که در جریان مذاکرات صلح و در هر نشستی مرتبط به صلح افغانستان است، نمایندهی خبرنگاران و نمایندگان رسانههای افغانستان باید حضور داشته باشند.
خوشحال آصفی، رییس اجرایی رادیو و تلویزیون آریانا در گفتوگو با اطلاعات روز، ضمن ابراز نگرانی از آیندهی کاری رسانهها، به نبود ضمانتهای ملی و بینالمللی در روند صلح اشاره میکند و میگوید که اکنون هیچ نوع ضمانت لازم در زمینهی حفظ آزادی بیان و حمایت از رسانههای آزاد و مستقل وجود ندارد: «نه خوشبین هستم و نه بدبین. ولی با توجه به شناخت ما از گذشته و گروه طالبان، زیاد امیدوار به آینده خوب نیستیم. با اینحال اگر تغییری در فکر و رویکرد این گروه آمده باشد یا فشار جامعهی جهانی بر اینها وارد شود که اینها تغییرات ۲۰ سال گذشته را بپذیرند، در آنصورت امیدواری بیشتر خواهد شد. بدیهی است که با آمدن تغییرات یک مقدار محدودیتهای وضع خواهد شد، اما من موافق این نیستم که به ۲۰ سال قبل برگردیم و همهچیز را از دست بدهیم.»
آقای آصفی میگوید که اگر محدودیت بر فعالیت رسانههای آزاد و مستقل در افغانستان پس از توافق صلح وضع شود، پیامدهایش برای همه منفی خواهد بود. بحث صلح در شرایط فعلی بحث داد و گرفت است، یعنی چه چیزهایی را از دست بدهیم و چه چیزهای را قرار است بهدست بیاوریم: «اگر میان طرفهای درگیر صلح شود و روی یک نظام سیاسی در آینده توافق صورت بگیرد، در آنصورت با ضمانت کشورهای منطقه و جامعهی بینالمللی چیزی زیاد را از دست نمیدهیم. ولی در صورتیکه سناریو برعکس شود، بدون شک پیامدهای منفی به دنبال خواهد داشت.»
مجیب مهرداد، مدیر مسئول روزنامه هشت صبح در گفتوگو با اطلاعات روز، به این موضوع اشاره میکند که رسانههای افغانستان در گزارشدهیشان توانستهاند توازن را طوری رعایت کنند که در واقع صدای همهی طرفها در رسانهها بازتاب پیدا کند. ولی باز هم نگرانیها وجود دارد. با اینحال جای امیدواری است که دولت و جامعهی جهانی هرگونه صلح را به حفظ ارزشهای این دو دههی اخیر مشروط ساخته که از جمله آزادی بیان و رسانههای افغانستان رکن مهم این ارزشها هستند: «اگر صلحی به میان بیاید، طرفهای تأثیرگذار در این روند برای حفظ آزادی بیان و آزادی رسانهها تلاش میکنند. من باور دارم که دولت افغانستان و جامعهی جهانی موضوع آزادی بیان را بهعنوان یک پیششرط در پروسه صلح مطرح میکنند.»
آقای مهرداد معتقد است که اگر حکومتی در نتیجهی پروسه صلح کنونی شکل بگیرد، یک حکومت خالص یکطرف نخواهد بود که تمام آرا و عقاید یک طرف درنظر گرفته شود: «این حکومت مشارکتی خواهد بود که تمام مردم افغانستان در آن صدای خود را خواهند داشت. اگر حکومت مشارکتی برآیند توافق صلح عادلانه باشد، ما میتوانیم در زمینهی حفظ آزادی بیان امیدوار باشیم. امیدوارم که طالبان هم این واقعیت را درک کنند که رسانههای آزاد بخشی از تحولات و تغییرات دو دههی اخیر است و با این واقعیت برخورد منطقی داشته باشند.» آقای مهرداد میگوید که جامعهی جهانی آزادی بیان و رسانهها را بهعنوان واقعیت افغانستان نوین به رسمیت شناخته و همیشه کمکهایش را مشروط به حفظ این ارزشها کرده است. بنابراین هنوز هم جای امیدواری است.
آقای مهرداد دربارهی پیامدهای محدودیت رسانهها به موضوع فساد گسترده در افغانستان اشاره میکند و میگوید که فساد به بخشی از فرهنگ سیاسی و اجتماعی مردم تبدیل شده است. در دو دههی اخیر نهادهای فراوان در زمینهی مبارزه با فساد ایجاد شده که هیچ کدام این نهادها تأثیر جدی در مبارزه با فساد نداشته است: «تنها عرصهای که فساد را به چالش کشیده، فسادپیشهها را زیر فشار قرار داده و حکومت را تا حدی به پاسخگویی واداشته، افشاگری رسانههای افغانستان بوده است. اگر این صدای انتقاد و نظارتگر بر کارکردهای حکومت تضعیف یا محدود شود، به معنای این است که فسادپیشهها معافیت پیدا میکنند که در نهایت به گسترش بیشتر فساد، عدم پاسخگویی و استبدادیشدن حکومت به پیش خواهیم رفت.»
در سالهای پسین نهتنها گروه طالبان و سایر گروههای تروریستی فعال در افغانستان با خبرنگاران و رسانههای آزاد و مستقل رفتار خصمانه داشته و با حملات انتحاری و انفجاری از جامعه رسانهای افغانستان قربانی گرفتهاند، بلکه حکومت افغانستان نیز میانهی خوبی با رسانهها نداشته است. گسترش فساد، رانتخواری و رفتار تبعیضآمیز در حکومت باعث شده که رسانهها دست به افشاگری این پدیدههای نامطلوب بزنند و در واقع تبدیل به تهدید علیه منافع برخی از افراد در سطوح بالای حکومت شوند. بنابراین رسانههای آزاد و مستقل افغانستان در شرایط کنونی در میان دو لبهی تیز تیغ محدودیت قرار گرفتهاند که آینده کاریشان را در ابهام قرار داده است.
