گزارش تازه درباره‌ی وضعیت آموزش در افغانستان که از سوی نهادهای یونسکو و یونیسف نشر شده، نشان می‌دهد که هم‌زمان با ممنوعیت آموزش دختران در مکاتب متوسطه، مشارکت پسران نیز کاهش یافته است.
براساس این گزارش، نرخ دانشجویان پسر در دانشگاه نیز کاهش یافته است و برآورد می‌شود شمار آنان در سال ۲۰۲۶ یک‌سوم کم‌تر از سال ۲۰۱۹ باشد.
در گزارش این دو نهاد درباره‌ی کیفیت آموزش در افغانستان آمده است که این کشور همچنان با چالش‌های جدی در زمینه‌ی یادگیری مهارت‌های اساسی روبه‌رو است. هم‌زمان با کاهش شمار دانش‌آموزان در مکاتب، تعداد دانشجویان در دانشگاه‌ها و افت کیفیت آموزش، مدارس دینی به‌صورت قابل‌توجهی گسترش یافته‌اند.
یونیسکو و یونیسف: شمار شاگردان مدارس دینی در افغانستان به ۲٫۶ میلیون رسیده است
در گزارش یونسکو و یونیسف درباره‌ی وضعیت آموزش در افغانستان آمده است که آموزش دینی در این کشور از دیرباز بخشی از نظام آموزشی افغانستان بوده است، اما گستره‌ی آن از سال ۲۰۲۱ به این‌سو به‌طور چشم‌گیری افزایش یافته است.
داده‌های ارائه‌شده از سوی وزارت معارف طالبان نشان می‌دهد که شمار نهادهای آموزش دینی از هزار و ۱۲۷ نهاد در سال ۲۰۱۹، به ۱۷ هزار و ۸۳۲ نهاد در سال ۲۰۲۳ و حدود ۲۰ هزار و ۷۰۰ نهاد در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
براساس این آمار، شمار شاگردان نیز از ۳۶۱ هزار و ۶۸۷ نفر در سال ۲۰۱۹ به حدود ۲.۴۶ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
دختران حدود ۷۱۶ هزار نفر، معادل ۲۹ درصد از مجموع فراگیران ثبت‌شده را تشکیل می‌دادند.
نزدیک به ۸۴ هزار آموزگار در بخش آموزش اسلامی ثبت شده‌اند.
طالبان علاوه بر کنترل و گسترش مدارس دینی، نصاب آموزش مکاتب عمومی را نیز تغییر داده و شبیه مدارس دینی کرده‌اند.
گسترش مدارس دینی نگرانی‌ها را در پی داشته است.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه‌ی حقوق بشر سازمان ملل متحد در گزارش اخیر خود گفته است که گسترش مدارس دینی توسط طالبان، ممکن است بافت اجتماعی افغانستان را دگرگون کند. او می‌گوید که نگرانی خانواده‌ها درباره‌ی تغییر رفتار فرزندان‌شان را شنیده است.
کیفیت پایین آموزش در افغانستان؛ تنها ۲۵٫۴ درصد دانش‌آموزان ابتدایی به حداقل مهارت ریاضی دست یافته‌اند
در گزارش مشترک یونیسف و یونسکو درباره‌ی وضعیت آموزش در افغانستان آمده است که این کشور همچنان با چالش‌های جدی در زمینه‌ی یادگیری مهارت‌های اساسی روبه‌رو است.
براساس این گزارش، بسیاری از کودکان دوره‌ی ابتدایی را می‌گذرانند، بدون آن‌که مهارت‌های خواندن و نوشتن و حساب را که متناسب با صنف تحصیلی‌شان انتظار می‌رود، به خوبی فراگرفته باشند.
ارزیابی مکتب‌های دولتی نشان داده است که دانش‌آموزان هم در زبان و هم در ریاضی با ضعف‌های قابل‌توجهی روبه‌رو هستند.
در بخش زبان، ۴۳.۵ درصد دانش‌آموزان به سطح حداقلی مهارت یا بالاتر از آن دست یافته‌اند.
نتایج در بخش ریاضی به مراتب ضعیف‌تر بود؛ به طوری که تنها ۲۵.۴ درصد دانش‌آموزان به سطح حداقلی مهارت یا بالاتر از آن رسیده‌اند.
این نتایج نشان می‌دهند که بسیاری از دانش‌آموزان وارد صنف چهارم می‌شوند، بدون آن‌که مهارت‌های اساسی یادگیری را به خوبی فراگرفته باشند؛ به‌ویژه در زمینه‌ی حساب و ریاضی.
در گزارش آمده است که نتایج یادگیری براساس جنسیت و موقعیت جغرافیایی متفاوت بوده است.
در میان دانش‌آموزانی که مورد ارزیابی قرار گرفتند، دختران در هر دو بخش زبان و ریاضی عملکرد بهتری نسبت به پسران داشتند؛ هرچند این نتایج تنها شامل دخترانی می‌شود که همچنان به مکتب می‌رفتند و در ارزیابی شرکت کردند.
شمار دانشجویان پسر در افغانستان یک‌سوم کاهش یافته است
در گزارش یونسکو و یونیسف درباره‌ی وضعیت آموزش در افغانستان آمده است که مشارکت دانشجویان پسر در دانشگاه نیز به‌صورت قابل‌توجه کاهش یافته است، در حالی که میزان مشارکت دختران صفر است.
براساس این گزارش، شمار دانشجویان پسر که در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۰۸ هزار نفر ثبت شده بود، تقریبا یک‌سوم کم‌تر از برآورد ۳۰۶ هزار دانشجوی پسر در سال ۲۰۱۹ است.
سازمان ملل گفته است که تحلیل‌ها نشان می‌دهد که کاهش توانایی مالی خانوارها برای تأمین هزینه‌های تحصیلات عالی، ضعیف‌ترشدن چشم‌انداز اشتغال فارغ‌التحصیلان و فشارهای مالی بر نهادهای خصوصی از عوامل مؤثر بر کاهش مشارکت بوده‌اند.
مجموع دانشجویان پسر و دختران پیش از تسلط طالبان بر افغانستان به حدود ۴۲۵ هزار دانشجو می‌رسد.
شمار دانشجویان دختر از حدود ۱۱۹ هزار نفر در سال ۲۰۱۹ به حدود ۸۹ هزار نفر در سال ۲۰۲۲ کاهش یافت؛ سپس در سال ۲۰۲۳ به نزدیک صفر رسید و از سال ۲۰۲۴ به این‌سو صفر بوده است.
یونسکو برآورد می‌کند که اگر تعلیق دسترسی زنان به تحصیلات عالی ادامه یابد، زیان اقتصادی انباشته‌ی ناشی از آن ممکن است تا سال ۲۰۶۶ به حدود ۹.۶ میلیارد دالر امریکایی برسد.
کاهش کادر علمی
گزارش یونسکو و یونیسف نشان می‌دهد که نیروی کار علمی نیز به‌شدت کاهش یافته است.
داده‌های اداری نشان می‌دهد که شمار مجموع استادان و اعضای کادر تدریسی از حدود ۱۸ هزار و ۹۰۰ نفر در سال ۲۰۱۹ به حدود ۱۲ هزار و ۷۰۰ نفر در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است؛ یعنی کاهشی در حدود یک‌سوم.
این کاهش به‌ویژه در میان زنان شدید بوده است. شمار اعضای کادر علمی زن از حدود دو هزار و ۶۰۰ نفر در سال ۲۰۱۹ به حدود هزار و ۱۰۰ نفر در سال ۲۰۲۳، ۸۰۰ نفر در سال ۲۰۲۴ و اندکی بیش از ۱۰۰ نفر در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
شمار اعضای کادر علمی مرد نیز در این دوره کاهش یافته، اما این کاهش شدت کم‌تری داشته است.
تقریبا ناپدیدشدن استادان و مدرسان زن، تخصص و ظرفیت راهنمایی علمی در نهادها را کاهش داده و مسیر تربیت نیروی متخصص را که برای بازگرداندن مشارکت زنان در تحصیلات عالی ضروری است، تضعیف کرده است.
تغییر برنامه‌های درسی دانشگاه‌ها
در گزارش یونسکو و یونیسف آمده است که برنامه‌های درسی تحصیلات عالی افغانستان نیز دستخوش تغییرات قابل‌توجهی شده‌اند.
براساس گزارش، در سال ۲۰۲۵، به دانشگاه‌های دولتی و خصوصی دستور داده شد که ۶۷۹ کتاب و مواد آموزشی را حذف کنند و تدریس ۱۸ رشته‌ی تحصیلی، از جمله رشته‌های مرتبط با حقوق بشر، دموکراسی، جنسیت، حکومت‌داری و سایر حوزه‌های علوم اجتماعی را متوقف سازند.
وضعیت آموزش در افغانستان؛ هم‌زمان با محروم ماندن دختران از آموزش، نرخ مشارکت پسران نیز رو به کاهش است
سازمان‌های یونسکو و یونیسف در یک گزارش مشترک گفتند که هم‌زمان با محرومیت دختران افغانستان از آموزش، میزان مشارکت پسران نیز رو به کاهش است.
در این گزارش که تحت عنوان «وضعیت آموزش در افغانستان در سال ۲۰۲۶» نشر شده، آمده است که نرخ ناخالص ثبت‌نام پسران در هر دو مقطع متوسطه اول (از صنف هفت تا نه) و متوسطه دوم (۱۰ تا ۱۲) کاهش یافته است.
براساس این گزارش، برآورد می‌شود که ۵۳ درصد کودکان در سن آموزش ابتدایی، ۶۷ درصد نوجوانان در سن آموزش متوسطه اول و ۷۹ درصد نوجوانان در سن آموزش متوسطه دوم، همچنان از آموزش عمومی رسمی محروم باشند.
در این گزارش آمده است که کاهش ثبت‌نام در دوره‌ی متوسطه دوم شدیدتر است؛ جایی که کمبود سرمایه‌گذاری مزمن، کمبود آموزگاران واجد شرایط در مضمون‌های مختلف و زیرساخت‌ها و منابع آموزشی ناکافی، همچنان کیفیت و جذابیت آموزش متوسطه را برای پسران محدود می‌کند.
شمار پسران ثبت‌نام‌شده در صنف‌های دهم تا دوازدهم از حدود ۷۵۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۳ به ۷۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۴ و ۶۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است؛ در حالی که دختران همچنان به‌طور کامل از آموزش محروم مانده‌اند.
در گزارش یونسکو و یونیسف آمده است که نسبت ناخالص ثبت‌نام پسران در دوره‌ی متوسطه دوم از ۴۸.۵ درصد در سال ۲۰۲۳ به ۴۴.۱ درصد در سال ۲۰۲۴ و ۴۰ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
این کاهش به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که آموزش متوسطه دوم یکی از مسیرهای اصلی دسترسی به تحصیلات عالی، آموزش‌های فنی و اشتغال است.
در گزارش نهادهای سازمان ملل آمده است که در مجموع، آموزش متوسطه با دو چالش مرتبط با یکدیگر روبه‌رو است: ادامه‌ی محرومیت دختران از آموزش و کاهش مشارکت پسران. بازگرداندن دسترسی دختران به آموزش، هم‌زمان با تقویت ظرفیت آموزگاران، زیرساخت‌ها و شرایط یادگیری مورد نیاز برای حفظ حضور پسران در دوره‌ی متوسطه، برای حفظ مسیرهای ادامه‌ی تحصیل از دوره‌ی ابتدایی به مقاطع بالاتر، توسعه‌ی مهارت‌ها و اشتغال، حیاتی است.
