[su_label]علی حکمت- دانشجو و فعال پناهجویی در ترکیه [/su_label]
پناهجویان افغان سومین گروه بزرگ از پناهجویان در ترکیه را بعد از پناهجویان سوری و عراقی تشکیل میدهند که از اثر جنگهای دوامدار و بعد از عبور از چند کشور، به ترکیه پناه جستهاند. تعداد این پناهجویان براساس آمار کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد تا ماه جاری دسامبر به 122 هزار نفر رسیده که در 62 ولایتی که از طرف دولت ترکیه تعیین شده، زندگی میکنند.
همهی پناهجویان افغان که در دفاتر کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد در ترکیه ثبت نام شدهاند در شهرهای مختلف ترکیه در شرایط اسفناکی زندگی میکنند. آنها در داخل ترکیه بدون اجازهی کاری، بدون دریافت کمکهای مالی از طرف دولت ترکیه و کمیساریا به زندگیشان ادامه میدهند. آنها اجازهی خارج شدن از شهر را نداشته و سازمانهای مدافع حقوق مهاجرین نیز از آنها حمایت جدی نمیکنند. پروندههای آنها مدتهای طولانی بررسی شده و اکثراً این بررسیها تا 8 سال نیز به درازا میکشد.
نظر به آمار ارائهشده از طرف کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد تعداد پناهجویان افغان در ماه آخر سال 2011 به 2395 نفر میرسیده درحالیکه تعداد مجموع پناهندگان در ترکیه در این سال چیزی کمتر از 11 هزار نفر بود.
اما در سال 2012، به یکباره تعداد زیادی از پناهجویان افغان از مرزهای غربی ایران وارد ترکیه شدند که نظر به آمار کمیساریا تعداد آنها به 8359 نفر رسید. اما تعداد واقعی پناهجویان خیلی بیشتر از این رقم بود که کمیساریا آن را در وبسایتش نگنجانیده است. در نیمهی دوم این سال گروههای بزرگی از پناهندگان افغان هفتهها بهخاطر ثبت نامشان در دفتر کمیساریا منتظر ماندند و برای نزدیک به دو ماه، پارکهای آنکارا را تصرف کرده بودند. بعدا والی آنکارا با هماهنگی شهرهای دیگر، این پناهندگان را توسط اتوبوس به شهرهای دور و نزدیک منتقل کردند.
در این سال کمیساریای عالی پناهندگان بهخاطر افزایش بیش از حد پناهندگان افغان در آنکارا، سیستم پذیریش و ثبتنام را تغییر داد و آن را بهشکل یک پروژه به یک سازمان محلی ترکی (آسام) سپرد که تا هنوز این پروسه بهشکل سالانه به این موسسه سپرده میشود.
افزایش یکبارگی پناهندگان افغان در ترکیه، مقامات کمیساریا را نگران ساخت و وادارشان ساخت تا سیاست بررسی و جابهجایی پناهندگان افغان از ترکیه به کشور سومی را به حالت تعلیق درآورند که این روند تا هنوز ادامه دارد و فقط بعضی از پروندههای استثنایی برای کشورهای سومی انتخاب میشوند.
سال 2013 اما سال آرامی برای پناهندگان افغان در ترکیه بود، در این سال فقط 1187 پناهجو از مرزهای مشترک ایران و ترکیه عبور کرده و خود را به دفتر کمیساریا ثبت نام کرده بودند. مشخص است که به تعلیق درآوردن بررسی و جابهجایی پروندههای پناهجویان تأثیر آشکاری بر کاهش پناهجویان داشته است.
در سال 2014 با آنکه تعداد کمتری از پناهجویان افغان وارد ترکیه شده بودند اما سالی پر ماجرای برای پناهندگان افغان در ترکیه بود. پناهندگان افغان در بهار این سال یک تظاهرات مسالمتآمیز و طولانی را راهاندازی کردند که در آن بیش از 8 هزار نفر از شهرهای مختلف اشتراک کرده بودند.
اعتراض پناهجویان افغان در برابر سیاستهای سختگیرانه و تبعیضآمیز کمیساریا شکل داده شده بود که 53 روز ادامه یافت و سرانجام بدون نتیجه به پایان رسید. در این اعتراض پناهجویان در مقابل دفتر کمیساریا در قلب آنکارا خیمه زده بودند و دهها نفر لبهای خود را دوخته و اعتصاب غذایی کرده بودند.
نظر به آمار کمیساریای عالی پناهندگان – شبعهی ترکیه، تعداد مجموعی پناهندگان افغان به 10052 نفر میرسد. به این معنا که در تمام سال 2014 تنها 507 پناهجو از افغانستان در این دفتر ثبت نام شدهاند که نظر به سال گذشته کاهش 57درصدی را نشان میدهد.
2015؛ سال پرماجرایی برای ترکیه و پناهندگان
تا آپریل 2015 همه چیز نورمال و مثل سال قبل ادامه مییافت، اما بعد از عبور اولین قافلهی پناهجویان از کشورهای بالکان و عبور آنها از مرزهای این کشورها و رسیدن بدون مشکل تا مرکز و شمال اروپا، وضعیت دگرگون شد و سیلی از پناهجویان از آفریقا، خاورمیانه و آسیا که در صدر آنها پناهجویان سوری، افغان وعراقی به سوی مرزهای ترکیه سرازیر شدند.
بهیکبارگی بازار قاچاق پناهجویان از مرزهای شرقی، جنوبی و غربی ترکیه چنان رونق یافت که حتا ترکهای ساحلنشین از فروش قایق، جلیقهی نجات و موتورهای قایق میلیونر شدند و بازار هوتلهای ناحیههای مختلف استانبول، چناک قلعه، ازمیر و چند شهر دیگر رونق بیسابقهیی یافت. بازار قاچاقچیان انسان به اندازهیی گرم شده بود که روزانه حتا بیشتر از 5 هزار نفر خود را به جزیرههای یونانینشین آنسوی آبهای مرمره میرساندند. به اینمعنا که روزانه بیش از 100 قایق 50 نفره از آبها عبور میکرد.
آنطرف آبها اما، یونان ناتوان از ثبت نام و انتقال پناهجویان از جزیرهها به خاک اصلیاش، کشتیهای بزرگی را به کرایه گرفته بود. سازمانهای امدادگر مختلف در جزیرههای یونانی نزدیک به ترکیه، دفاترشان را منتقل کرده بودند تا به پناهجویان گیرمانده در آب کمک کنند و از غرق شدن نجاتشان دهند. تعدادی نیز به آنعده از پناهجویان که از آبهای یخبندان خود را به ساحل جزیرهها میرساندند لباسهای گرم و استراحتگاه آماده میکردند.
اما کشورهای اروپایی که تصور اینهمه پناهجو را حتا در شمالیترین کشورها نداشتند، به فکر تغییر سیاستهای مرزی شدند که آنهم به آسانی اتفاق نیفتاد. تا خود را تکان دادند، تعداد پناهجویان از مرز یک میلیون گذشته بود.
برگردیم به ترکیه، تعداد پناهجویان افغان نظر به آمار کمیساریای عالی پناهندگان در این سال به 94 هزار نفر رسید که یک افزایش 835درصدی را نشان میدهد. اما این کل ماجرا نیست زیرا بیش از نیمی از افغانها بعد از ورود به ترکیه هیچ زحمتی ثبت نام در دفتر کمیساریا را بهخود نداده و به شکل مستقیم به استانبول و بعد به شهرهای ساحلی سفر میکردند تا بعدا ترکیه را ترک کنند. افغانها بعد از سوریها در ردهی دوم جدول بودند که نظر به آمار ثبتشده در کشورهای اروپایی به 185 تا 190 هزار نفر میرسید. افغانهایی که خود را در سال 2015 به اروپا رسانیده بودند، رقم 23درصد پناهجویان را بهخود اختصاص میدهند.
2016
اما ترکیه که خود درگیر مشکلات سیاسی، امنیتی و فساد در ادارههای دولتیاش بود، از تودهی پناهجویانی که در این کشور زندگی میکردند و یا قصد عبور از ترکیه به سمت کشورهای اروپایی را داشتند، در مقابل کشورهای اروپایی از این پناهجویان استفادهی سیاسی و ابزاری کرد. ترکیه با باز گذاشتن مرزهای غربی خاکی و دریاییاش برای عبور پناهندگان، اتحادیهی اروپا را تا مرز از هم پاشیدن پیش برد و سرانجام با یک توافق ننگین با اتحادیهی اروپا در بهار سال 2016، مرزهایش را بست تا در بدل آن سفر آزاد اتباعش به اروپا را بهدست آورد که بعد از گذشتن 9 ماه هنوز به این آرزویش نرسیده است. هنوز اردوغان با تهدید «بازکردن مرزهای غربی بهروی پناهندگان» کشورهای اتحادیهی اروپا را از عملی کردن توافقنامه، هشدار میدهد.
ترکیه در 2016 یک کودتای نظامی را نیز پشت سر گذاشت. درگیری با مخالفان جداییطلب کردی در داخل کشور، جنگهای داخلی سوریه و حضور فعال نظامی روسیه به حمایت از دولت بشار اسد و حمایت امریکا از گروههای کردی شمال سوریه، ترکیه را ناگزیر از مداخلهی نظامی در داخل خاکهای سوریه کرد.
سقوط هواپیمای نظامی روسیه توسط ترکیه و تحریم اقتصادی و روابط سیاسی متقابل روسیه، حملات انتحاری در استانبول، آنکارا و چند شهر دیگر، مشکلات امنیتی و کاهش ورود توریستهای خارجی در ترکیه، فشار اقتصادی زیادی بر بدنهی دولت اسلامگرای ترکیه وارد ساخت که اردوغان را مجبور به عذرخواهی از روسیه کرد.
اگرچه کشورهای اروپایی مطابق توافقنامه، کمکهای 6 میلیارد یورویی برای بهتر ساختن شرایط زندگی پناهجویان (بهویژه سوری) در ترکیه را وعده داده بودند که تا هنوز فیصدی کمی آن را پرداختهاند، اما ترکیه فعلا میزبان بیش از 3 میلیون پناهجو از سوریه و کشورهای دیگر میباشد که از این جهت، فشار زیاد اقتصادی و سیاسی از طرف رقبای سیاسیاش را تحمل میکند.
آمار پناهجویان افغان که احتمال میرود تا آخر سال 2016 تعداد آنها به 125 هزار نفر برسد، بیانگر این است که بیش از 30 هزار پناهجو از افغانستان وارد ترکیه شده است. این آمار نظر به سال گذشته کاهش 33درصدی را نشان میدهد که توافق ترکیه با اتحادیهی اروپا و از طرف دیگر اخراج پناهجویان افغان از اروپا به افغانستان، در این کاهش اثری مستقیم دارد.
