افزایش صادرات و چالش‌های فرارو

مسئولان اتاق‌های تجارت و صنایع از افزایش چهل و نه در‌صدی صادرات و درآمدهای مالیاتی افغانستان در طول نه ماه نخست سال جاری هجری شمسی خبر داده‌اند. قالین، پنبه، صنایع دستی، حبوبات و سنگ‌های قیمتی از جمله مهم‌ترین اقلام صادراتی کشور در سال جاری گفته شده‌اند. هم‌چنان درآمد حاصل از مالیه دهندگان متوسط نیز در یک سال گذشته 67 در‌صد افزایش یافته است. با این وجود اما هنوز هم افغانستان از جمله کشورهایی است که تراز صادرات و واردات آن به‌شدت نابرابر است. فاصله میان صادرات و واردات افغانستان به‌شدت زیاد بوده و اکثر مواد اولیه و ثانویه از کشورهای بیرونی صادر می‌گردد. هنوز دولت افغانستان نتوانسته بیلانسی میان صادرات و واردات ایجاد کند.
افزایش صادرات و درآمدهای مالیاتی برای مردم افغانستان خبر خوش‌آیندی است. این امر نشانه‌ی حرکت تدریجی و آرام افغانستان در مسیر توسعه، شکوفایی و تعادل صادرات و واردات کشور بوده و نشان می‌دهد که کم کم افغانستان وارد بازارهای جهان و منطقه می‌شود. این امر، مردم افغانستان را به این امیدوار می‌سازد که افغانستان نیز روزی خواهد توانست بیلانس و توازن نسبی یا اندک را در رابطه‌ی دوسویه‌ی صادرات و واردات بازار خویش برقرار ساخته و از این طریق اقتصاد ملی را تقویت کرد.
افزایش درآمدهای مالیاتی نیز نشان می‌دهد که دستگاه‌های تطبیق قانون و قوه‌ی مجریه فعال‌تر شده و آن‌ها توانسته‌اند بخشی از درآمدهای مالیاتی ملی را که پیش از این عمدتا به کام زورمندان و دلالان می‌رفت، به مسیر اصلی‌اش برگرداند. در طول یازده سال گذشته دولت در تطبیق کامل و هم‌سان قوانین مالیاتی خصوصا در اخذ مالیات کوچک و متوسط ناکام بوده است. در بسیاری از مناطق دور‌دست و حتا شهرها میکانیسم شفاف جمع‌آوری مالیات وجود نداشته و این امر با فساد آلوده بوده است. در جمع‌آوری مالیات بزرگ نیز ناکام بوده؛ بسیاری از مالیه دهندگان بزرگ در این مدت با استفاده از روابط فسادآلودشان در درون دستگاه قدرت ‌یا با استفاده از قدرت محلی خود از پرداخت مالیه فرار کرده‌اند و در مورادی این پرونده‌ها رسانه‌ای نیز شده‌اند.
نبود صنایع پیش‌رفته برای تولید و نگه‌داری اقلام صادراتی افغانستان و چالش‌های مسیر ترانزیتی کشور از مهم‌ترین چالش‌های صادرات افغانستان بوده‌اند. بیش‌تر میوه‌های تازه به دلیل نبود سردخانه‌های بزرگ در داخل کشور و نیز عدم دسترسی فوری و آسان به بازارهای منطقه و جهان ضایع شده‌اند. افزون برآن، به دلیل حمایت ضعیف دولت از دهاقین و تولید کنندگان داخلی در برابر تاجران خارجی و داخلی با قیمت ارزان خریداری شده و سود هنگفت آن به جیب تاجران داخلی و خارجی رفته‌اند.
مسیر ترانزیتی مسئله‌دار از چالش‌های دیگر صادرات افغانستان می‌باشد. افغانستان از نظر مسیرهای ترانزیتی به دو کشور ایران و پاکستان وابسته بوده و بیش‌ترین کالاهای ترانزیتی ما از خاک این دو کشور به بازارهای جهانی راه پیدا می‌کنند. دولت افغانستان تا هنوز نه مسیرهای ترانزیتی بدیل ایران و پاکستان را پیدا نموده و نه هم توانسته امنیت و ثبات همین مسیرهای ترانزیتی که از طریق این دو کشور می‌گذرند را تضمین کند. این دو کشور همواره از وابستگی ترانزیتی افغانستان به عنوان ابزار فشار بر دولت افغانستان استفاده می‌نمایند. هر از چند گاهی در پی بروز تنش میان افغانستان با این کشور‌ها ‌یا مطالبات سیاسی از سوی آن‌ها، شاهد بسته شدن مسیرهای ترانزیتی و توقف کالاهای تجارتی بازرگانان افغانستان بوده‌ایم. دیپلماسی دستگاه سیاست خارجی کشور در خصوص این مسئله بسیار ناکارآمد بوده است. هنوز هم مسیر‌های ترانزیتی افغانستان ناامن و غیر‌قابل اعتماد بوده و تجارت افغانستان از این نظر با چالش جدی مواجه می‌باشد. هرچند افغانستان با پاکستان موافقت‌نامه‌ی همکاری‌های تجارتی و ترانزیتی را امضا کرده که براساس آن بایستی مشکلات ترانزیتی حل شده باشند، اما متأسفانه این‌گونه نشده است. پاکستان تاکنون به صورت کامل به تعهدات خود در این خصوص عمل نکرده و دستگاه دیپلماسی افغانستان نیز ضعیف‌تر از آن بوده که بتواند پاکستان را ملزم به این تعهداتش نماید. همین‌گونه با این‌که مقام‌های ایران همواره از استفاده‌ی بدون مزاحمت از مسیر‌های ترانزیتی‌اش تأکید می‌نماید، اما تاکنون هیچ‌گاهی حق استفاده‌ی راحت و بدون دردسر را به تاجران افغانی نداده‌اند. بنابراین، برای تقویت صادرات کشور دولت باید مسیرهای ترانزیتی قابل اعتماد نیز پیدا کند تا اقلام صادراتی افغانستان به بازارهای جهانی و منطقه‌ای وصل شوند.