جوانان آن‎‌سوی دیورند؛ علایق قومی در عقب یک مرز سیاسی

اخگر رهنورد
هفته‎ی گذشته موجی از اعتراضات گسترده در پاکستان، از سوی پشتون‎های آن‎سوی دیورند به راه افتاد که در رسانه‎های منطقه و جهان، بازتاب گسترده‎یی یافت. این اعتراضات که از سوی برخی‎ها به «بهار پشتون» موسوم شد، به‎سان بسیاری از رویدادهای اجتماعی-سیاسی دیگر، سوای متن اصلی، حاشیه‎های بعضاً مهم‎تر از متن را نیز به‎همراه داشت. در افغانستان، این اعتراضات، به‎ویژه پس از آن‎که رییس‎جمهور اشرف غنی حمایت‎اش را از آن اعلام کرد، صورت‎بندی جدیدی یافت و به بحث‎ها و تبصره‎های مخالف/ موافق فراوانی دامن زد. توضیح این‎که بسیاری از شهروندان، اخصاً آنانی که به‎نحوی با پشتون‎های آن‎سوی دیورند هم‎دلی دارند و با خط دیورند به‎عنوان مرز رسمی میان دو کشور مخالف‎اند، به حمایت از این اعتراضات سخن گفتند و موضع گرفتند. دست‎کم در دو ولایت، کابل و ننگرهار، صدها نفر گردهم آمدند و حمایت‌شان را از اعتراضات پشتون‎های پاکستان اعلان داشتند. طیف مخالف اما، اعلام حمایت رییس‎جمهور غنی را نوعی مداخله در امور داخلی پاکستان عنوان کردند و اظهار داشتند که در حالی‎که وی اعتراضات مدنی در داخل کشور را سرکوب می‎کند یا دست‎کم به خواسته‎های‌شان وقعی نمی‎نهد، اعلام حمایت او از حق‎خواهی پشتون‎های پاکستان خنده‎آور است.
مسأله‎ی پشتون‌های آن‎سوی دیورند، و خود خط دیورند، یکی از مسائل سیاسی و حقوقی حل‎ناشده در تاریخ معاصر افغانستان است. تا آن‎جا که جامعه‎ی سیاسی افغانستان را به دو بخش بزرگ مخالف و موافقِ رسمیت‎یافتن خط دیورند از سوی افغانستان، و بنابراین، پذیرش جدایی رسمی پشتون‎های دو سوی دیورند، تقسیم کرده است. مخالفینِ رسمیت‎یافتن خط دیورند، اغلب پشتون‎های افغانی به‎ویژه پشتون‎هایی با عصبیت قومی بالا هستند که خط دیورند را «خط استعماری و استبدادی» و بنابراین، غیرقابل پذیرش می‎دانند؛ و موافقین آن، اغلب سیاست‎مدارانِ غیرپشتون، که دلایل فراوانِ تاریخی-سیاسی و حقوقی را برای تأکید بر به‎رسمیت‎شناخته‎شدن خط دیورند از سوی دولت افغانستان، پیش می‎کشند. یکی از گزینه‎هایی که غالباً از سوی طیف موافقِ رسمیت‎یافتن دیورند مطرح می‎شود، همه‌پرسی و نظرسنجی عمومی در میان شهروندان افغانستان است؛ اما بعضی از آن‎ها، نظرسنجی در میان پشتون‎های آن‎سوی مرز را نیز پیشنهاد می‌کنند. یادم می‎آید، در سال 2017 که بحث دیورند در مجامع سیاسی افغانستان، از جمله پارلمان، به‎گونه‎ی بسیار جدی مطرح شده بود و کار به تهدید به «سنگسار» یکی از وکلای پارلمان انجامید، یکی از گزینه‎های پیشنهادی، نظرسنجی در این مورد در میان پشتون‎های پاکستان بود. یکی از سیاست‎مداران، در برنامه‎یی تلویزیونی، به‎صراحت گفت که اطمینان دارد که مردم آن‎سوی دیورند، علاقه‎یی به پیوستن به پشتون‎های این‎سوی دیورند ندارند و اگر همه‌پرسی‌یی هم صورت بگیرد، نتیجه خلاف آن چیزی خواهد بود که پشتون‎های «پشتونستان‎خواه» در افغانستان آرزو دارند.
مسأله‎ی دیورند و بحث‎های مربوط به پشتون‎های دو سوی این مرز، در این‎جا، در چین هم، هرازگاهی گریبان ما را می‎گیرد و به بحث‎های بعضاً پرتشنجی می‎انجامد. از آن‎جا که پاکستان و چین از لحاظ سیاسی، روابط حسنه و نزدیکی باهم دارند، (شاید) هزاران دانشجوی پاکستانی در دانشگاه‎های چین در مقاطع مختلف، مصروف تحصیل‎اند. در دانشگاه ما، دانشجویان پاکستانی بیشترین تعدادِ دانشجویان خارجی را تشکیل می‎دهند. تا جایی که من می‎شناسم و با آن‎ها صحبت کرده‎ام، بیشترین‎شان از منطقه‎ی قبایلی خیبرپشتونخواه‎اند؛ به‎قول خودشان، از KPK. ما، چهار نفر، اولین کسانی هستیم که از افغانستان در این دانشگاه آمده‎اند. قبل از این، هیچ افغانستانی‎یی در این دانشگاه تحصیل نکرده و به‎همین دلیل، ما برای بسیاری از دانشجویان، استادان و کارمندان دانشگاه، آدم‎های جدیدی هستیم.
روزهای نخست که تازه به دانشگاه آمده بودیم، دانشجویان پاکستانی از این‎که اطلاع یافته بودند کسانی از افغانستان آمده‎اند، ابتدا خوش‎حال شده بودند. بسیاری‎های‎شان، در اوایل، با چهره‎های شاد و پیش‎فرض‎هایی که به‎عنوان موتور محرک آن‎ها را به‎سوی ما می‎کشاندند، به دیدار ما آمدند. بعد از سلام و احوال‎پرسی‎های معمول، و بعد از این‎که مطمئن می‎شدند ما از افغانستان هستیم، محل تولد (ولایت) و زبان مادری ما را می‎پرسیدند. «پشتو می فهمی؟» و یا «دری‎زبان استی یا پشتوزبان؟» از سوالات تکراری‎یی بوده که تاهنوز از ما شده است. گفتنی است که بسیاری از این دانشجویان پاکستانی، با افغانستان آشنایی کامل دارند؛ از جمله از تقسیمات قومی-جغرافیایی افغانستان. این‎که کدام اقوام در کدام بخش‎های افغانستان زندگی می‎کنند. دست‎کم یکی از آن‎ها، از سفر و تجربه‎هایی که به/ در افغانستان داشته بود، با من سخن گفت و از آشناهایی که در آن‎جا داشت.
آن‎ها که شاید با داشتن «امیدی» به‎سوی ما می‎آمدند، خیلی زود ناامید می‎شدند؛ ناامید از این‎که ما آن کسانی نبودیم که آن‎ها می‎خواستند: پشتون. وقتی می‎فهمیدند که زبان مادری ما نه پشتو، که پارسی است یا در مناطقی غیر از مناطق پشتون‎نشین به‎دنیا آمده‎ایم، پی می‎بردند که ما پشتون و از تبار خودشان، نیستیم. به‎همین دلیل، ناامید و دل‎سرد برمی‎گشتند؛ دیگر هیچ‎گاه، حداقل با آن علاقه و تمایل روزهای نخست، سراغ ما را نگرفتند.
این تجسس، سوای جزئیات دیگر، معانی‎یی در بر داشت؛ و آن این‎که آن‎ها دل‎شان برای هم‎تباران‌شان در افغانستان می‎تپد؛ کم یا بیشتر از آن‎چه که پشتون‎های افغانستان، احساس و علاقه‎یی به آن‎ها دارند. شکی نیست که جدا از مسائل سیاسی، این سیگنال‎های عاطفی و فرهنگی و علایق تباری، یکی از مبناهای درک واقعیتِ نهفته در دو سوی دیورند است. هنوز نظرسنجی معتبری نه در افغانستان و نه در آن‎سوی دیورند، صورت گرفته تا فهمیده شود که سوای جبهه‎گیری‎ها و ابرازنظرهای سیاست‎مدارانِ دو سوی مرز دیورند- که اغلب بنیادهای واقعی ندارند- اکثریت مردم چه می‎خواهند، اما اگر روزی چنین کاری صورت گیرد، شاید یکی از چیزهایی که آشکار شود، نادرستی بسیاری از ادعاهای فرضی و غرض‎آلود سیاستمداران ما، اغم از مخالف و موافقِ مرز دیورند، خواهد بود.
باری، برخلاف این نشانه‎هایی از علاقه و وابستگی عاطفی-قومیِ جوانان آن‎سوی دیورند، تجربیاتی از موضوع‎گیری‎های هم‎سو با دولت پاکستان از همین دانشجویان پاکستانی در دانشگاه ما نیز وجود داشته است. در سمیناری که در مورد معرفی افغانستان در روزهای نخست شمولیت ما در این‎جا برگزار شد، به یکی از موضوعاتی که اشاره شد، مرز دیورند بود. این قسمت از سمینار مربوط به من می‎شد. من گفته بودم که مرز دیورند، هرچند اکنون قلمروهای سیاسی افغانستان و پاکستان را ازهم جدا می‎کند، اما هنوز به‎عنوان مرز رسمی، دست‎کم از سوی دولت افغانستان پذیرفته نشده است. در آخر سمینار، دانشجویی در مقطع دکتورا از پاکستان، که او هم از پشتون‎های پاکستان بود و ادعا می‎کرد علوم سیاسی خوانده است و بر این بحث‎ها مسلط است، نوبت گرفت و با چهره‎یی نسبتاً گرفته و غضب‎آلود، اظهار داشت که مرز دیورند مرز رسمی افغانستان و پاکستان است و «ما» هیچ مشکلی با آن نداریم. من چیزهایی گفتم، از جمله این‎که البته، در افغانستان هم خیلی‎ها با رسمیت‎یافتن این مرز موافق‎اند، اما به‎اصطلاح «اجماع ملی» روی آن شکل نگرفته و گروه‎های زیادی هنوز هستند که قلمرو افغانستان را تا «رودبار اتک» می‎دانند. از آن‎جا که فضا و بحث ما سیاسی شد، گرداننده‎ی سمینار با اظهار این‎که «بحث‎های سیاسی را دامن نزنید»، به بحث خاتمه داد.
قطعاً به‎لحاظ علمی و عقلی، نه ابراز علاقه‎ی گروه نخست و نه این موافقت و هم‎سویی آشکار با سیاست رسمی پاکستان، مبنای هیچ نتیجه‎گیری‎ معتبر و قابل پذیرشی شده نمی‎تواند، اما تاحدی نشانی از یک واقعیتِ انکارناپذیر دارد: این‎که در میان خود پشتون‎های پاکستان هم بر سر این‎که به‎قول معروف قبله‎ی پشتون‎های آن‎سوی مرز اسلام‎آباد باشد یا کابل، توافق و اجماع نظر عمومی و قاطع وجود ندارد. ادعاهای کلان و بعضاً بی‎بنیاد سیاست‎مداران افغانی که در طیف مخالف یا موافق با این مسأله درگیر اند، فقط «ادعا» اند؛ پایه و اساس مستحکمی ندارند. به‎عبارتی، نه آن‎هایی که معتقد اند پشتون‎های پاکستان، علاقه‎یی به افغانستان و هم‎تباران خودشان ندارند، و نه آن‎هایی که از روی عصبیت قومی ادعای «پشتونستان» را در سر دارند و هم‎تباران‌شان در آن‎سوی مرز را کاملاً هم‎نوا با خود می‎پندارند، برای ادعاهای‌شان هیچ پایه‎یی جز فرضیه‎های ساختگیِ بی‎بنیاد ندارند. در نتیجه، اگر بحث‎های حقوقی و گفت‎وگوهای سیاسی در این مورد کاری از پیش نبرد، تنها راهی که می‎توان برای حل این مسأله تصور کرد، همه‌پرسی و رجوع به آرای عمومی است. نظرسنجی در میان مردم افغانستان، اگر اراده‎ی سیاسی برای حل این معضل وجود داشته باشد، ممکن است کار سختی نباشد، اما در میان پشتون‎های آن‌سوی مرز، آن‎هم در صورتی که ابتکار عمل در دست دولت افغانستان باشد، اگر ناممکن نباشد، بس دشوار خواهد بود و به معضلات جانبی دیگر دامن خواهد زد.