محمد قسیم فهیم؛

از فرمانده نظامی تا مارشال سیاسی
خبر درگذشت مارشال محمد قسیم فهیم واکنش‌های گسترده را در پی داشت. محمد قسیم فهیم تنها فردی بود که به بالاترین رتبه‌ی نظامی (مارشال) دست یافته بود. این‌که او تنها «مارشال» این کشور بود، نشان از قدرت‌مند بودن او دارد. اما پس از درگذشت مارشال سوال اصلی این است که نقش مارشالِ قدرت‌مند در بحث قدرت چه بود؟ جایگاه او چه بود و رفتن او چه تأثیری بر مناسبات قدرت دارد؟
مارشال 56 ساله دو چهره و تعریف داشت؛ فرمانده نظامی و مارشال سیاسی. محمد قسیم فهیم تا قبل از ترور احمد شاه مسعود، بزرگ‌ترین ویژگی‌اش، «فرمانده نظامی» تحت رهبری احمد شاه مسعود است. بالاترین سمتی که او برعهده داشته است، وزیر امنیت در دوران حکومت ربانی بود. به جز این مورد، محمد قسیم فهیم تا پس از ترور احمد شاه مسعود، به عنوان فرمانده نظامی برجسته در کنار احمد شاه مسعود در جهاد و مقاومت اشتراک داشت.
قسیم فهیم تا ایجاد حکومت موقت به عنوان یک فرمانده نظامی‌ در جهاد افغانستان سهم داشت و پس از آن در جبهه‌ی ضد‌طالبان علیه این گروه جنگیده است. در آخرین روزها، قسیم فهیم به عنوان یک فرمانده نظامی رهبری عملیات براندازی طالبان با حمایت آمریکا را برعهده داشته است. لذا‌ بزرگ‌ترین ممیزه‌ی فهیم در دوران قبل از ایجاد حکومت موقت، فرمانده جهادی و یکی از پایه‌های مقاومت علیه نظام طالبانی است.
اما پس از ایجاد حکومت موقت، فهیم دیگر آن فرمانده نظامی تحت فرمان احمد شاه مسعود نیست. او به بلندترین مقام نظامی در افغانستان دست پیدا می‌کند و مارشالی او بیش از این‌که بیان‌گر ویژگی‌ها و کاریزمای نظامی او باشد، تعریف کننده‌ی یک مارشال جداً سیاسی است. با این‌که فهیم قسیم‌ رتبه‌ی نظامی مارشال را گرفت، اما در سال‌های واپسین ‌در کنار برهان‌الدین ربانی، یکی از چهره‌های تأثیر‌گذار سیاسی در افغانستان و در درون تاجک‌ها بود.
دوران پس از حکومت موقت و انزوای پنج ساله‌ی فهیم قسیم از سیاست، از مارشال نظامی، یک سیاست‌مدار صریح و انعطاف‌پذیر ساخته بود، که در انتخابات 2009 ریاست جمهوری با وجود اتحاد سران تاجک‌ها برای رقابت بر سر کرسی ریاست جمهوری‌ مارشال زیرکانه بر کرسی معاونیت اول ریاست جمهوری رسید. در روزهایی که تمامی سران جهادی و سیاسی تاجک‌ها در محور واحد نامزدی داکتر عبدالله عبدالله‌ برای احراز کرسی ریاست جمهوری جمع می‌شوند، مارشال زیرکانه نامزدی معاونیت اول آقای کرزی را می‌پذیرد و هم‌چنان سیاسیون تاجک‌‌ و افکار عمومی را اقناع می‌کند که او باید در کنار کرزی باشد. این‌که در لحظه‌های حساسی که بحث قومیت داغ می‌شود، کسی بتواند بیرون از دایره‌ی قومیت سیاست‌ورزی کند، نشان دهنده‌ی این نکته است که از یک طرف زیرک است و از جانب دیگر، توانایی باالقوه‌ی مدیریت سیاسیون و بازی‌های سیاسی را دارد. مارشال این ویژگی را داشت و مارشال نظامی‌ بازی‌گر مهم سیاسی بود.
با توجه به این‌که مارشال به معاونیت اول ریاست جمهوری دست یافت، نقش او در مدیریت بحران پس از انتخابات غیرقابل انکار و برجسته بود. اگر چنان‌که مارشال در انتخابات ریاست جمهوری گذشته در کنار عبدالله می‌ایستاد، اولاً احتمال بحرانی شدن نتیجه‌ی انتخابات بیش‌تر می‌شد و از جانب دیگر، هیچ‌گزینه‌ی دیگر نمی‌توانست از پس مدیریت این بحران بیرون بیاید. لذا‌ مارشال زیرکانه به تمایلات قومی‌اش غالب شد و کشاکش‌های پس از انتخابات ریاست جمهوری سال 2009 را به‌درستی مدیریت کرد.
مارشال در پنج سال گذشته‌ هرچند که موضع‌گیری‌های جدی علیه تصامیم یک‌جانبه‌ی کرزی اتخاذ نکرد. اما بدون شک مارشال وزنه‌ی سنگینی در برابر خودکامگی بیش‌تر رییس جمهور بود. مارشال آن‌گونه که در تصامیم کرزی بیش از هر شخص دیگر نقش بازدارنده داشت، در کنترول افراطیت شماری از سیاسیون بیرون از حکومت نیز نقش برجسته داشت. مارشال یکی از چهره‌های تأثیرگذار بر داعیه‌ی مشارکت سیاسی تاجک‌ها در قدرت بود. او در چند سال گذشته تأمین کننده‌ی حضور تاجک‌ها در بروکراسی قدرت بود. از این منظر، مارشال نقش تأثیرگذار بر انحصاری شدن قدرت را داشت. اما چتری که مارشال از کمیسیون اصلاحات اداری تا ادارات خرد و ریزه‌ی حکومتی ایجاد کرده بود، از منظر دیگر انحصارگرایی قدرت در برابر سایر قومیت‌ها بود.
اما نقش مارشال در چند سال گذشته، اکنون بی‌بدیل است. روی هم رفته مارشال تنها کسی بود که از یک طرف داعیه‌ی تمامیت‌خواهی شماری از حلقات فاشیستی درون قدرت را کنترول می‌کرد و از جانب دیگر، نحله‌های فکری افراطی تبارگرایی که مارشال بدان تعلق داشت را مهار‌، و اینک پس از درگذشت او، افراد انگشت شماری از چنین ویژگی‌هایی برخوردارند. لذاست‌ که رفتن او بر مناسبات قدرت تأثیرگذار است و نبود او می‌تواند یک آسیب جدی در برابر افکار طالبانی و تمامیت‌خواهی قومی باشد. علاوه بر آن، بی‌موضعی مارشال در قبال انتخابات ریاست جمهوری سال آینده که مارشال تا هنوز موضع‌گیری روشن در حمایت از نامزدان انتخابات ریاست جمهوری نداشت، می‌توانست در مهار بحران‌های احتمالی پس از انتخابات نقش تأثیرگذار و سازنده داشته باشد. او حلقه‌ی وصلی میان تمامی ستادهای انتخاباتی و دو جریان قومی بود. اگر نتیجه‌ی انتخابات ریاست جمهوری سال آینده طوری می‌بود که یکی از طرف‌های مدعی در انتخابات آن را قبول نمی‌داشت و از دل کشمکش این چنینی، بحرانی به وجود می‌آمد، تنها کسی که در مدیریت چنین وضعیتی نقش سازنده و تأثیرگذار داشت، مارشال فهیم بود. لذا‌ مرگ او در هنگامه‌ی انتخابات ریاست جمهوری یک ضایعه‌ی بزرگ است که احتمال می‌رود بر انتخابات سایه بیاندازد.