جانشین مارشال کیست؟

پیکر مارشال فهیم دیروز در یک مراسم با‌شکوه در بادام باغ کابل به خاک سپرده شد. اجرای این مراسم اکنون این پرسش را به وجود آورده است که چه کسی جانشین مارشال در کرسی اول معاونیت ریاست جمهوری می‌شود؟ پاسخ دادن به این پرسش و چهره کردن یکی از کسانی که می‌تواند جانشین مارشال شود، کار آسانی نیست. تشخیص این‌که چه کسی از سوی رییس جمهور به عنوان جانشین مارشال برای معاونیت اولش برگزیده خواهد شد، به چند دلیل دشوار است:
اول، انتخابات. دست کم تا سه هفته انتخابات ریاست جمهوری و شوراهای ولایتی برگزار خواهد شد. بسیاری‌ها بدین باورند که انتخاب جانشین مارشال با مسئله‌ی انتخابات بی‌ربط نیست. از این چارچوب، صف‌بندی‌های انتخابات بر انتخاب «گزینه»‌ی معاونیت رییس جمهور تأثیر‌گذار است. رییس جمهور و گزینه‌های در دسترس برای انتخاب شدن و حتا آنانی که به لحاظ تباری در این انتخاب دخیل خواهند بود، بحث انتخابات ریاست جمهوری را نمی‌توانند از انتخاب یک جانشین برای مارشال بیرون بکشند. لذا‌ هم رییس جمهور سعی می‌کند ‌در انتخاب این گزینه، گزینه‌ی مناسب و مورد حمایت اکثریتی از رهبران سیاسی جامعه‌ی تاجک را برگزیند و هم سیاست‌مداران جامعه‌ی تاجک تلاش می‌کنند که چهره‌ی برجسته برای احراز این کرسی معرفی کنند. در این صورت، اگر نیت و انگیزه‌ی رییس جمهور این باشد که مشخصاً حمایت اعضای کلیدی جبهه‌ی شمال را که اکنون بیش‌تر چهره‌های برجسته‌ی این ائتلاف با قومیت تاجک در محور نامزدی عبدالله عبدالله جمع‌اند‌ را از گزینه‌ی جانشینی داشته باشد، در آن صورت این گزینه بیش از آن‌که با انگشت نهادن رییس جمهور انتخاب شود، با مشوره و رایزنی ستاد انتخاباتی داکتر عبدالله عبدالله که شماری از چهره‌های برجسته‌ی تاجک‌ها را با خود دارد، معرفی خواهد شد. در این صورت، گزینه‌های قوی یونس قانونی، صلاح‌الدین ربانی و عطا محمد نور اند.
اما اگر نیت رییس جمهور این باشد که با استفاده از این خلای پیش آمده در پی تضعیف نامزدی عبدالله عبدالله باشد، در آن صورت این انتخاب با قاطعیت به چهره‌هایی خواهد انجامید که بیرون از اردوی انتخاباتی داکتر عبدالله است و به‌نحوی در یکی از ستادهای انتخاباتی دیگر مصروف فعالیت است. اگر چنان‌که رییس جمهور در انتخاب جانشین مارشال این ملاحظه را اعمال کند، در آن صورت این افراد «ضرار احمد مقبل، احمد ولی مسعود، داکتر مشاهد و فضل احمد معنوی» می‌توانند گزینه‌های مطرح برای احراز این کرسی باشند.
لذا‌ انتخابات عامل اصلی است برای این‌که تعین کند چه کسی جانشین مارشال خواهد شد‌. تأثیر انتخابات بر انتخاب جانشین هم از منظر اپوزیسیون و ستادهای انتخاباتی مهم است و هم از نظر رییس جمهور. این‌که بازی رییس جمهور چه خواهد بود، بر انتخاب گزینه‌های احتمالی تأثیر‌گذار است.
دوم، ثبات. یکی از عواملی که بر انتخاب جانشین برای مارشال تأثیرگذار است و در عین حال، انتخاب کردن را دشوار خواهد کرد، بحث تأمین ثبات سیاسی تا انتقال سیاسی است. صف‌بندی‌های انتخابات نشان می‌دهند که نتیجه‌ی انتخابات از اکنون قابل پیش‌بینی نیست. یعنی نمی‌شود‌ تشخیص داد که از میان «عبدالله عبدالله، زلمی رسول و اشرف غنی» کدام یکی برنده‌ی انتخابات خواهد شد، لذا وضعیت جاری، این ضرورت را به وجود می‌آورد که آقای کرزی به عنوان مسئو‌ل درجه اول این کشور قبل از خیزش شر، به مهار شر فکر کند. در این صورت، کرزی ناگزیر است که به گزینه‌‌ای بیاندیشد که از یک طرف قابلیت جمع کردن با کابینه و سایر اقوام افغانستان را داشته باشد و از جانب دیگر، گزینش او به معنای تفریق او از جامعه‌ی سیاسی تاجک‌ها نباشد. در این صورت، کرزی ناگزیر است که برای پیش‌گیری از بحران احتمالی پس از انتخابات، گزینه‌‌ای را انتخاب کند که بتواند او را با ستادهای رقیب عبدالله ضرب بزند و هم‌چنان این گزینه قابل‌ ضرب زدن به چند چهره‌ی مطرح تاجک‌ها نیز باشد.
در این صورت، با توجه به ضرورتی که در این مورد وجود دارد، انتخاب این گزینه‌ اولاً براساس ملاحظات انتخاباتی در حد کشمکش‌های قوی‌سازی و تضعیف‌سازی ستادهای انتخاباتی نخواهد بود‌ و دوماً، تشخیص این‌که چه کسی از پس چنین مسئو‌لیتی بر‌می‌آید و دارای چنین ویژگی‌ها‌ست، دشوار است. در این صورت، اکثریت چهره‌هایی که در گزینه‌ی اول مطرح بودند، دوباره مطرح می‌شوند. از این‌رو، انتخاب جانشین به دلیل ملاحظه‌ی حفظ ثبات سیاسی برای انتقال سالم سیاسی نیز دشوار است و این فاکتور بر انتخاب تأثیر دارد.
هم‌چنان این احتمال نیز بعید نیست که کرزی به منظور دل‌داری و جلوگیری از سر‌وصدا و به دلیل مدت زمان اندکی که تا انتخابات باقی مانده، ادیب فهیم، پسر بزرگ مارشال را به عنوان جانشین او تعین کند.