خبرگزاری بشردوستانه جدید ـ استفانی گلینسکی
ترجمه: جلیل پژواک
بیبی 60 ساله از جمله 3.8 میلیون مهاجر بدون مدرک است که یا بهصورت داوطلبانه یا بهصورت اجباری در طی 5 سال گذشته به افغانستان بازگشتهاند. بیبی در سال 2016 پس از عمری زندگی در مهاجرت، با سه فرزندش به اینسوی مرز عبور داده شد. خانوادهی او یکی از صدها هزار خانوادهی افغان است که در آن سال در پی سختگیری دولت پاکستان بر مهاجرین، از این کشور بیرون رانده شدند.
او حالا در خانهی خشتی کوچکی در «بیلا» زندگی میکند؛ روستایی در حومهی شهر جلالآباد در شرق افغانستان که حدود 1500 خانوادهی عودتکننده را در خود جای داده است. فرزندان بیبی همه بیکار هستند و او نگران سلامتیاش است. از وقتی که به افغانستان برگشته نتوانسته کلینیکی را برای درمان عوارض ناشی از جذامش پیدا کند. او که روی پلههای کانکریتی خانهاش نشسته و اشک روی گونههای چروکیدهاش جاری است، میگوید: «زندگی در اینجا سختتر است. قوم و خویش ما در پاکستان زندگی میکنند و ما برای زندهماندن دست و پا میزنیم.»
مشکلاتی که بیبی با آن روبهرو است در بین افغانهایی که پس از سالها دوری به خانهی جنگزدهیشان برمیگردند، معمول است اما دادههایی که نشان دهد عوتکنندگان چگونه زندگیشان را سر میکنند پیش از این بسیار اندک بوده است. با اینحال، بهتازگی تحقیقات تازهای در مورد عودتکنندگان افغانستان صورت گرفته که تصویر واضحتری را از وضعیتی که افرادی مانند بیبی در آن قرار دارند، ترسیم میکند.
یافتههای پژوهشی که در ماه جولای از سوی بانک جهانی و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد منتشر شد، نشان میدهد که به لحاظ مالی اکثر عودتکنندگان نسبت به کسانی که در پاکستان باقی ماندهاند، در وضعیت بدتری قرار دارند. پژوهشگران با هزاران مرد و زن افغان که بین سالهای 2014 و 2017 ـ دورهای که شاهد افزایش شدید تلفات غیرنظامیان در افغانستان و فشار فزاینده بر مهاجران افغان در پاکستان بود ـ به خانه بازگشتهاند، مصاحبه کردهاند. این پژوهش نشان میدهد که عودتکنندگان به مراتب بیشتر از شهروندان عادی با معضل بیکاری روبهرو هستند، بیشتر از دیگران به مشاغل مخاطرهآمیز یا ناپایدار مانند کارگری رو میآورند و نسبت به دورهای که در پاکستان زندگی میکردند دستمزد کمتری میگیرند. همچنین، در مقایسه با افغانهایی که هرگز افغانستان را ترک نکردهاند، احتمال اینکه آنها بیکار و بدهکار شوند بالاست.
این پژوهش در حالی منتشر شده که حکومت افغانستان و گروههای کمکرسان در این کشور دورهی بحرانی را سپری میکنند. سازمان ملل متحد پیشبینی کرده است که امسال دستکم 680 هزار پناهنده و مهاجر بدون مدرک از پاکستان و ایران به افغانستان برمیگردند. اما در کشور بحرانزدهای چون افغانستان، فرصتهای کاری اندک و کمک به عودتکنندگان برای ادغامشان در جامعه ناچیز است.
سال گذشته تلفات غیرنظامیان در افغانستان با 3800 کشته بیسابقه بود و صدها هزار نفر در اثر جنگ یا حوادث طبیعی آواره شدند. انتخابات ریاستجمهوری افغانستان قرار است در اواخر ماه سپتامبر برگزار شود، اما حملات شورشیان و عملیاتهای نظامی همچنان بلای جان غیرنظامیان این کشور است. حامیان این پژوهش میگویند که از دادههای جدید میتوان برای درک بهتر نیازهای عودتکنندگان، کمکرسانی هدفمند و آمادهشدن برای موج بعدی عودت و آوارگیها استفاده کرد.
جنگ و مهاجرت
افغانستان در چهار دههی گذشته درگیر جنگ بوده است و این باعث شده میلیونها افغان بهخاطر ناامنی و مشکلات اقتصادی این کشور را ترک کنند. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد میگوید که افغانها دومین بزرگترین جمعیت مهاجر جهان را تشکیل میدهند که شامل حدود 2.7 میلیون پناهندهی ثبتشده و میلیونها مهاجر بدون مدرک میشود.
کشورهای پاکستان و ایران در همسایگی افغانستان دههها میزبان اکثریت این مهاجران بودهاند. اما در پنج سال گذشته بازگشت مهاجران از این دو کشور افزایش یافته است که دلیل عمدهی آن رویکرد ناخوشایند این کشورها در برابر مهاجران، مانورهای جئوپلیتیکی ـ چنان که پاکستان پس از بالاگرفتن تنشهای سیاسیاش با حامی اصلی افغانستان یعنی ایالات متحده، تهدید کرده بود که اخراج مهاجران افغان را از سر میگیرد ـ یا بحران اقتصادی بوده است.
برخی از افغانها بهخاطر کمکهزینههای نقدی که کشورهای میزبان از طریق برنامههای بازگشت داوطلبانه برای مهاجران ثبتشده در نظر میگیرند، تصمیم میگیرند به خانه برگردند. سایر مهاجران افغان که مدرک ندارند از حملات پراکندهی پولیس پاکستان فرار میکنند. اخیرا دلیل بازگشت اکثر مهاجران افغان از ایران، بحران اقتصادیِ است که دامنگیر تهران شده و افغانها را مجبور کرده تا دسته دسته این کشور را ترک کنند.
اما عودتکنندگان پس از بازگشت به خانه از خدمات اندکی برخوردار میشوند. مهاجران در حال بازگشت در چهار گذرگاه مرزی اصلی افغانستان با پاکستان و ایران ثبتنام میشوند و آسیبپذیرترین آنها ـ کودکان بیسرپرست و زنان مجرد ـ کمکهای کوتاهمدت و فوری مانند غذا و لباس دریافت میکنند و حکومت مسئولیت انتقال آنها را به عهده میگیرد. اما بیشتر این کمکها چندروزه است و پیگیری وضعیت آنها پس از ورود افراد به کشور دشوار است.
حفیظالله صافی 50 ساله چهار سال پیش همراه با همسر و 10 فرزندش به افغانستان بازگشت. پیش از آن خانوادهی وی هرگز پا به افغانستان نگذاشته بودند. آخرین باری که او خودش در افغانستان بود به 35 سال پیش برمیگردد.
آقای صافی اصالتا از ولایت کنر در شرق افغانستان است. کنر با معدود جنگلهای باقیماندهاش یکی از ولایات نسبتا سرسبز افغانستان به شمار میرود. صافی پس از بازگشت تصمیم میگیرد که به جای کنر در کابل ساکن شود. او میگوید که این تصمیمش بهخاطر دوربودن کابل از خطوط مقدم جنگ و سهولت در دسترسی به مکتب و شفاخانه است.
اما خوگرفتن با زندگی جدید برای صافی و خانوادهاش دشوار بوده است. او یک خانهی گِلی دواتاقه را در مرکز شهر کابل در بدل ماهانه 5 هزار افغانی اجاره کرده است، اما به سختی میتواند از عهدهی آن برآید. او میگوید: «در پاکستان من یک دوکان کوچک داشتم که در آن میوهی خشک میفروختم اما در اینجا به سختی میتوانم به کارم بهعنوان تاکسیران ادامه دهم.»
بیرون خانهی آقای صافی رودخانهی پر از زباله جاری است که بوی مدفوع میدهد و پشهها در آن خانه کردهاند. جادهها آسفالت نشده و برق ناکافی است. پسر آقای صافی که در رشتهی تجارت تحصیل کرده، از وقتی تحصیلاتش تمام شده به دنبال شغل است. صافی میگوید که تقریبا هیچ کمکی از سوی دولت یا گروههای کمکرسان دریافت نمیکند. چهار سال از بازگشت شان به خانه گذشته و خانوادهی آقای صافی روزگار را با پولی میگذرانند که از بستگانشان که هنوز در پاکستان زندگی میکنند، دریافت میکنند.
توقعات بالا
گروههای حقوقبشری میگویند که افغانستان در تطبیق برنامههای کلانش بهمنظور توزیع زمین به عودتکنندگان شکست خورده است. دولت بهدنبال شاملکردن عودتکنندگان و آوارگان در برنامههای توسعهای این کشور است، اما خودِ جنگ و درگیری پیشرفت را برای افغانها دشوار میکند.
عبدالباسط انصاری، سخنگوی وزارت مهاجرین و عودتکنندگان میگوید: «عودتکنندگان اغلب توقعات بالایی دارند و این با آنچه که از عهدهی ما میبرآید سازگاری ندارد. ناامنی و بیکاری نهتنها برای عودتکنندگان، بلکه برای تمام افغانها همچنان چالشهای بزرگند.» وزارت مهاجرین و عودتکنندگان مسئول نظارت بر برنامههای دولت افغانستان برای عودتکنندگان و آوارگان است.
بازگشت به افغانستان برای آقای صافی و خانوادهاش دشوار بوده است، اما او میگوید که برخی از جنبههای زندگی کنونیاش در مقایسه با زندگی مهاجرتی در پاکستان بهتر است. او میگوید: «ما هرگز بهطور کامل در جامعهِی [پاکستان] ادغام نشدیم. ما همیشه در ترس زندگی میکردیم، ترس از این که مبادا [پولیس] پیدایمان کند. افغانستان شاید خطرناک باشد، اما از بعضی جهات امنتر است. اینجا خانهی ماست و ما آزاد هستیم.»
با آنهم، بازگشت مخاطرهآمیز به کشوری بحرانزده و آوارگیهای طولانیمدت باعث شده که بسیاری از افغانها بهدنبال ترک افغانستان باشند. به گفتهی سفیر پاکستان در کابل، سفارت و کنسولگریهای پاکستان در سراسر افغانسان روزانه بیش از پنجهزار درخواست برای ویزا دریافت میکنند و بسیاری از مردم روزها را در صف انتظار سپری میکنند.
مرز پاکستان و افغانستان بهطور سنتی مستعد عبور و مرور غیرقانونی بوده است، اما صافی میگوید که مقررات در سالهای اخیر سختتر شده است. او میگوید: «ما حالا به پاسپورت و ویزا برای عبور از مرز نیاز داریم که برای ما گران و گرفتن آن دشوار است.» او میگوید که اگر کاغذبازیاش نمیبود، او و خانوادهاش مدتها قبل به پاکستان برمیگشتند. حالا به جای فکر بازگشت، او به دنبال فرصتهای مهاجرت برای پسر تحصیلکرده اما بیکارش است. او میگوید: «پاکستان دیگر گزینهی مناسبی نیست. پسرم حالا تلاش میکند که به اروپا برود.»
