پناهجویان افغان در جهنم «موریا»

در یکی از روزهای پاییز سال گذشته که دریای ایژه پر از تلاطم بود، در میان موج‌‌های بلند و سرکشِ آن قایق مرسل به‌سوی ساحل یونان در حرکت بود. بیش از 20 پناهجوی دیگر که بیشترشان از افغانستان آمده بودند، در این «سفر مرگ و زندگی» مرسل هم‌‌سفر او است. وقتی آفتاب صبح ۱۴ عقرب طلوع می‌کرد، مرسل و هم‌‌سفران به ساحل یونان رسیده بودند. درحالی‌که لباس‌‌های آن‌ها در موج‌‌های دریا خیس شده بود، نیروهای ساحلی یونان آن‌ها را پنج ساعت در ساحل نگه می‌دارد. نیروهای ساحلی به دنبال کشتی‌‌های دیگری سواحل ایژه را زیر و رو می‌‌کنند تا پناهجویان دیگر را هم دستگیر و به اردوگاه انتقال دهند: «ساعت 4 صبح 20 نوامبر 2019 وارد یونان شدیم. پنج ساعت در ساحل زیر باران بودیم و بعد از آن ما را به یک اردوگاه در نزدیکی ساحل انتقال دادند و دو شبانه‌روزه در آن اردوگاه نگهداری کرد و بعد به جهنم روی دنیا انتقال دادند.»

چرا به اردوگاه موریا جهنم می‌گویند؟

مرسل بعد از دو روز توقف در یک اردوگاه ساحلی، نیروهای ساحلی آن‌ها را به اردوگاه اصلی انتقال می‌‌دهند. بوی تعفن اردوگاه اولین چیزی است که مرسل آن را در 20 متری اردوگاه حس می‌‌کند: «20 متری موریا بوی تعفن و بوی بد به دماغ ما می‌زد.»

مرسل و همراهانش حالا کم‌کم خستگی‌‌های سفر و قهر دریا را فراموش کرده و فکرشان درگیر وضعیت اردوگاه موریا است. موهای ژولیده و متلک‌‌های نصیحت‌‌گونه و هشداردهنده پناهجویان داخل اردوگاه و زباله‌‌های سرگردان اولین چیزهای‌‌ است که مرسل و شماری از همراهانش را متعجب می‌کند.

براساس آمار کمیشنری عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان و به نقل از سفیر افغانستان در یونان، شمار رسمی پناهجویان افغان که بعد از سال‌‌های 2015 و 2016 وارد یونان شده‌‌اند به 32 هزار و 157 تن می‌‌رسد. در عین حال، شماری از پناهجویان دیگر افغان هم هستند که خود را در حکومت یونان و هیچ سازمان دیگر ثبت و راجستر نکرده و به‌صورت غیرقانونی و پنهانی در شهرهای یونان زندگی می‌‌کنند.

چندی قبل میلتادیس واروتسیاتس، معین اول وزارت امور خارجه یونان در دیدار با میرویس ناب معین سیاسی وزارت خارجه کشور گفته بود که بیش از 40 هزار پناهجوی افغان در یونان به‌سر می‌‌برند که «بسیاری از آن‌ها دارای وضعیت پناهندگی‌اند، برخی از آن‌ها دارای وضعیت پناهندگی نیستند و مهاجر غیرقانونی محسوب می‌شوند.»

نیروهای ساحلی یونان مرسل و دیگر پناهجویان را به بخش ویژه‏‌‌ی اردوگاه موریا به اسم «قرنطینه» انتقال می‌‌دهند تا از سوی اداره مهاجرت یونان مشخصات آن‌ها ثبت شده و بعد به داخل اردوگاه انتقال دهند. در این بخش دو روز را سپری می‌‌کند: «وقتی به محلی به‌نام قرنطین وارد شدیم، همه از دور و بر ما صدا می‌‌زد که به جهنم خوش‌‌ آمدید. حیران بودیم که چرا جهنم می‌‌گویند.»

ذهن مرسل همچنان درگیر است. گاهی خسته می‏شود و بیشتر نگران است که چه سرنوشتی در انتظار او است. انتظار او بعد از دریافت یک خیمه، یک پتو و یک چادر ضد آب (ترپال) از سوی مسئولان اردوگاه به پایان می‌‌رسد اما مشکلات جدید تازه شروع شده است: «به ما یک خیمه، کمپل و یک ترپال (چادر ضد آب) داد تا روی زمین نمناک بخوابیم.»

در اولین شب، چادر ضد آب مرسل دزدیده شد و فردا وقتی بیدار می‏شود، می‌‌بیند که شب را در میان کِرم‌ها و حشرات سپری کرده است: «وقتی صبح از خواب بیدار شدم، در جایم کرم و حشرات این طرف و آن طرف گشت‌وگذار می‌کرد.»

وقتی مرسل با صف‌‌های طولانی دستشویی‌‌، حمام و کلینیک و وضع حاکم بر اردوگاه روبه‌رو می‌‌شود، مشقت‌‌های دریای ایژه و کوه‌های ترکیه را کماکان فراموش می‌‌کند: «وقتی داخل حمام می‌‌رفتیم [بی‌‌بندوباران] با لگد محکم به دروازه حمام می‌کوبید. از ترس این‌که بی‌آبرو نشویم، فقط خود را یک آب می‌‌زدیم که فکر کنیم حمام رفتیم… از ساعت هشت صبح تا چهار عصر در صنف ایستاد می‌‌شدیم تا نوبت دکتر می‌‌رسید. البته اگر عاجل می‌بودی.» عین وضع در صف دستشویی و غذا هم بیداد می‌‌کرد: «در صف غذا کسانی که زور و پارتی داشت، غذا دریافت می‌‌کردند، اما به ما گاهی تنها آب می‌‌رسید و گاهی نان و گاهی هیچ‌کدام.»

صف‌‌های طولانی و بوی گند زباله‌‌ها تنها نگرانی مرسل نیست، مهم‌تر از آن، دزدی‌شدن وسایل و بی‌‌بندوباری و زورگویی باندهای زورگو نگرانی او را چندبرابر کرده است: «شب وقتی می‌‌خوابیدی، فردا می‌‌دیدی که چادر را با چاقو پاره کرده و تلفن را از زیر سرت دزدیده است.» مرسل حالا درک کرده است که چرا به موریا جهنم می‌‌گوید.

جایی بدتر از جهنم موریا

بیشتر از دو ماه قبل در 19 سنبله اردوگاه موریا یکی از بزرگ‌ترین اردوگاه‌‌های پناهجویان در یونان بعد از چهار سال در پی یک آتش‌‌سوزی بسته شد. مانند مرسل، نوری هزارستانی هم تجربه زندگی در اردوگاه موریا را دارد و بعد از آتش‌گرفتن موریا او را به اردوگاه نوساخت «قره‌‌تپه/ کاراتپه جدید» انتقال داده است. نوری می‌‌گوید که وضعیت اردوگاه قره‌‌تپه جدید بدتر از اردوگاه موریا است: «اردوگاه «کارا تپه جدید» از موریا بدتر است. موریا نزدیک جنگل بود و جای ما آزاد بود. اما کاراتپه بسته است و فقط یک دروازه خروجی دارد که براساس تقسیم اوقات به بیرون از اردوگاه می‌رویم. مثل زندانی هستیم.»

نوری می‌‌گوید که در اردوگاه جدید حمام وجود ندارد و «بچه‌‌های مجرد در سر سرک حمام می‌‌کند و خانم‌‌ها هیچ حمام ندارد. دستشویی‌‌ها آب ندارد و پناهجویان با بوتل نوشابه به دستشویی آب می‌‌برد.»

نوری می‌‌گوید که بعضی روزها اصلا غذای اردوگاه را نخورده و گرسنه می‌‌خوابد: «چون درست پخته نمی‌‌شود و وقتی به آن می‌‌بینیم حال ما به‌هم می‌‌خورد. مردم تنها شماری از غذاهای چون برنج، مکارنی و نخود سبز را می‌‌خورند. در غذا کافور زیاد می‌‌اندازند، اما مرچ و مصاله ندارد. مثل آب مزه می‌‌دهد.»

در اردوگاه جدید نوری از جنگ و جنجال‌‌های گروهی و قومی در امان است، اما دزدی وسایل همچنان وجود دارد. او در 18 اسد 1398خورشیدی به یونان رسیده است، اما هنوز درخواست پناهندگی‌‌اش در یک حالت گنگ و بی‌‌سرنوشت قرار دارد: «هیچ امیدی نداریم که کشور یونان درخواست پناهندگی ما را پی‌گیری ‏کند. بی‌سرنوشت ماندیم که چه کنیم، حتا بعضی وقت‌‌ها این فکر به سر ما می‌‌زند که برویم دیپورت [ردمرز] شویم. بیخی خسته شدیم.»

به گفته این پناهجویان، از سفارت افغانستان در یونان هیچ خبری نیست. تنها خیمه‌‌ با کف چوبی و یک پتو همراه با 75 یورو کمک‌‌خرچ ماهانه از سوی دولت یونان به پناهجویان داده می‌‌شود: «سفارت و مسئولان سفارت افغانستان را به چشم ندیدیم که در یونان وجود دارد یا نه. در آتش‌سوزی اردوگاه موریا که بیشتر پناهجویان افغانی بود، یک بار سر نزدند.»

در همین حال، فعالان حقوق پناهجویان در یونان می‌‌گویند که شرایط بد اردوگاه‌‌های پناهجویان در یونان ناشی از سیاست‌‌های «غیر انسانی و شرم‌‌آور» اتحادیه اروپا است. محمدنعیم محمدی، فعال حقوق پناهجویان در یونان در صحبت با اطلاعات روز می‌‌گوید: «از پناهنده گرفته تا خبرنگار همه عادت بر این پیدا کرده که به‌خاطر شرایط غیرانسانی و پایمال‌شدن حقوق پناهنده و مهاجر یونان را متهم کنند. در این مورد تصمیم‌گیرنده تنها یونان نه بلکه کمیسیون اتحادیه اروپا است. این‌ها همه سیاست‌‌های شرم‌آور اتحادیه اروپا است که به‌جای فراهم‌کردن عبور امن برای پناهجویان» شرایط را برای آن‌ها دشوارتر می‌‌کند.

این فعال حقوق پناهجویان می‏گوید که در سال 2016 اتحادیه اروپا با ترکیه توافق کردند که برای جلوگیری از ورود پناهجویان به اروپا، اردوگاه‌‌های سربسته تأسیس کند که شماری از این اردوگاه‌‌ها در جزایر یونان موقعیت دارند.

آقای محمدی می‌‌گوید که اردوگاه موریا حداکثر ظرفیت دوهزار و 700 پناهجو را داشته که بعضی اوقات در آن تا 21 هزار پناهجو هم زندگی می‌کند. امکانات فقط به اندازه دوونیم هزار پناهجو از سوی دولت تهیه شده بوده و باقی پناهجویان خودشان خیمه تهیه می‌‌کنند: «تنها جاهایی که به‌صورت رسمی ساخته شده بود، کنترل می‌‌شد، هزاران خیمه‌‌ی دیگر که از سوی مردم ساخته شده بود، از سوی پولیس کنترل نمی‌شد و به همین دلیل هم جنگ‌‌های قومی و ملیتی وجود داشت.»

ترس از برگشت دوباره به موریا

شماری زیادی از پناهجویان به‌دلیل وضعیت خراب اردوگاه‌‌ها یا اصلا به اردوگاه‌‌ها نمی‌‌روند و یا بعد از چند وقت از آن‌جا فرار می‌‌کنند. مرسل یکی از این پناهجویان است. او بعد از چند ماه زندگی در «جهنم موریا» تصمیم می‌‌گیرد که از آن‌جا فرار کند اما مشکل این‌جاست که کارتش هنوز سرخ است و اجازه‌‌ی بیرون‌رفتن را ندارد. خانواده‌‌ای را پیدا می‌‌کند که اجازه‌‌ی بیرون‌شدن از اردوگاه را دارد و مرسل با یکی از خانم‌‌های آن خانواده هم‏چهره است.

مرسل مبلغ 500 یورو به آن خانواده پرداخت کرده و با استفاده از کارت آن‌ها با مرد آن خانواده از اردوگاه موریا بیرون شده و به شهر آتن می‌‌رود: «وقتی به آتن رسیدیم یا باید اتاق اجاره می‌کردیم و یا با پرداخت شبانه 5 یورو به خوابگاه می رفتیم. وضعیت خوابگاه‌ها برای دختران مجرد مناسب نبود، مخصوصا برای دخترانی که از افغانستان می‌آیند.»

مرسل با چند خانم دیگر اتاقی را از یک شهروند افغان که به‌صورت قانونی در آتن زندگی می‌‌کند، به اجاره می‌‌گیرد. در همان‌جا هم از مهر وطنداری خبری نیست: «این‌ها از این غیرقانونی‌بودن ما سوءاستفاده هم می‌کنند. وقتی می‌‌بینند که برگه تو سرخ است و حق گشت‌وگذار در آتن را نداری، اجاره اتاق خود را بالا می‌‌برند و از هیچ‏گونه امکانات درستی برخوردار نیستی. در تابستان از کولر خبری نیست و در زمستان از بخاری. به زندان می‌‌ماند. صاحبان خانه برای ما قانون طرح می‌‌کند که در هفته بیش از یک بار حق نداریم لباس بشویم یا حمام کنیم. در بیرون حق گذشت‌وگذار نداری. چه ساعتی بیداری شوی و چه ساعتی باید بخوابی. فکر کن در زندان قرار داری. بازهم با مشکلات جدیدتر روبه‌رو شدیم.»

شبنم هم اتاقی مرسل است و ماجراهای مشابه را سپری کرده و سرانجام در آتن بعد از چندین ماه هم‌‌اتاقی، حالا رفیق شدند. شبنم بعد آن‌که در دوم اسد 1396 خورشیدی، انفجار مهیبی در مقابل دانشگاه زاول در دهبوری کابل تمام شیشه‌‌های صنفش را فروریختاند، تصمیم گرفت که از افغانستان بیرون شود: «آن روز مضمون اناتومی امتحان داشتیم.» در این انفجار15 کارمند وزارت معدن و پترولیم که اکثرشان دارای تحصیلات عالی بودند، جان باختند.

مرسل، شبنم و شماری زیادی از پناهجویان که از اردوگاه‌‌ها فرار می‏کنند فقط دو راه دارند: برگشت به اردوگاه و یا عبور قاچاقی به کشورهای دیگر اتحادیه اروپا. این دو پناهجوی افغان می‌‌گویند: «تمام دغدغه ما و تمام هراس ما اردوگاه موریا است و دوباره نمی‌‌خواهیم به هیچ وجه به موریا برگردیم.»

اگر به موریا برنگردد، درخواست پناهندگی‌‌شان هم در جاهای دیگر بررسی و پیش‌ ‌برده نمی‌‌شود. اکثر راه قاچاقی به کشورهای دیگر را انتخاب می‌‌کنند. قاچاق‌‌بران انسان در بدل حدود هشت هزار یورو برای پناهجویان گذرنامه‌‌هایی پیدا می‌‏کنند که عکس آن با چهره پناهجو شباهت داشته باشد. پناهجویان با استفاده از این گذرنامه جعلی شانس‌شان را برای رفتن به کشورهای دیگر اتحادیه اروپا ازمایش می‌‌کنند که این عمل به «گیم‌‌زدن» در میان پناهجویان مشهور است. مرسل شش بار شانسش را آزموده و شبنم ده بار اما هر بار دستگیر و گاهی زندانی هم شدند: «وقتی از ترکیه به یونان می‌‌آیی و یا از یونان به کشورهای دیگر می‌روی، بازی است دیگه: بازی با جان، بازی با زندگی، بازی برد و باخت.»

سفارت افغانستان چه می‌‌گوید؟

در پاسخ به انتقادهای پناهجویان و فعالان حقوق پناهجویان، سفارت افغانستان در یونان می‌‌گوید که وضعیت اردوگاه پناهجویان نسبت به سال‌‌های گذشته بهتر شده است.

میرویس صمدی، سفیر افغانستان در یونان به اطلاعات روز می‌‌گوید که با پی‌گیری سفارت افغانستان و سایر سازمان‌های بین‌المللی حامی حقوق مهاجران، اکنون وضعیت اردوگاه‌های مهاجران و اردوگاه «قره‌‌تپه جدید» نسبت به سال گذشته با کاهش قابل ملاحظه تراکم جمعیت پناهجویان در جزایر، ازدیاد داکتران، تشناب‌ها، حمام و سایر ضروریات اولیه، بهتر شده است.

آقای صمدی می‌‌گوید: «براساس معلومات وزیر مهاجرت یونان، در اردوگاه موقتی که ایجاد شده است تشناب‌ها و حمام‌‌های کافی نیز وجود دارد. قرار است اقدامات دیگری برای بهترسازی هرچه بیشتر این اردوگاه در همکاری با اتحادیه اروپا نیز صورت گیرد… بحث‌‌ها و مذاکرات منظم با مقامات مربوط حکومت یونان، نهادهای بین‌المللی و نمایندگان پناهجویان افغان در یونان در عالی‌ترین سطح وجود دارد.»

به گفته سفیر افغانستان در یونان، پروسه پناهندگی پناهجویان در یونان طبق قانون پناهندگی این کشور که در ماه عقرب سال گذشته به تصویب رسید، سرعت پیدا کرده و اکنون در مدت 6 ماه تا یک سال درخواست‌‌های پناهندگی هر پناهجو مورد بررسی و رسیدگی قرار گرفته و به آن جواب مثبت و یا منفی ارائه می‌شود.

به گفته آقای صمدی، در حال حاضر بیشتر از 9 هزار پناهجوی افغان در جزایر لیسبوس، ساموس، خیوس، کاس و لیروس زندگی می‌‌کنند و بیشتر از 23 هزار پناهجوی دیگر در شهرهای آتن، تسالونیکی، سالونیکی، لامیه و ایوراس و دیگر شهرهای یونان زندگی می‌‌کنند. شماری دیگر هم به‌صورت غیرقانونی و پنهانی در یونان زندگی می‌‌کنند.