یک تحقیق کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان در مورد بودجه ملی در چهار سال گذشته (۱۳۹۵-۱۳۹۸) نشان میدهد که میزان مصرف سرانهی بودجه ملی در ولایتهای کشور نامتعادل است و در میزان مصرف سرانه بین ولایتها تا هفت برابر تفاوت وجود داشته است.
این تحقیق کمیسیون حقوق بشر که اخیرا منتشر شده، نشان میدهد که ولایت غزنی در چهار سال گذشته در آخر فهرست قرار داشته و مصرف سرانه در این ولایت هفت برابر کمتر از ولایت پکتیا که در صدر فهرست قرار داشته، بوده است. ولایتهای غزنی، فاریاب، سرپل، بادغیس، تخار و غور در چهار سال گذشته به ترتیب در آخر جدول قرار داشته و کمترین میزان مصرف سرانه را داشتهاند، اما ولایتهای پکتیا، نیمروز، نورستان، پنجشیر، قندهار و ننگرهار به ترتیب ولایتهای بوده که در صدر جدول با بیشترین مصرف سرانه قرار داشتهاند.
براساس این تحقیق، در سال ۱۳۹۵ مصرف سرانه در ولایت غزنی ۵.۶ مرتبه کمتر از ولایت پکتیا بوده است. این تفاوت در سال ۱۳۹۶ به ۶ برابر، در سال ۱۳۹۷ به ۶.۷ برابر و در سال ۱۳۹۸ به ۶.۸ برابر رسیده است. مثلا در سال مالی ۱۳۹۵ برای هر باشنده ولایت غزنی سه هزار و ۶۹۱ افغانی از بودجه ملی مصرف شده، اما در این سال برای هر باشنده ولایت پکتیا ۲۰ هزار ۸۶۶ افغانی مصرف شده است.
مصارف سرانهی ولایتهای کشور به مقدار پولی گفته میشود که از بودجه ملی در یک ولایت در برابر هر باشنده آن ولایت در یک سال مالی به مصرف رسیده است.
تحقیق کمیسیون مستقل حقوق بشر در حالیست که مجلس نمایندگان اخیرا بودجه وسط سال مالی ۱۳۹۹ را تایید کرد و قرار است تا ختم این سال مالی (اول ماه جدی)، بودجه سال مالی آینده (۱۴۰۰) از سوی مجلس تصویب شود. بارها از نامتوازن بودن بودجه ولایتها انتقاد شده است و گزارش کمیسیون حقوق بشر نشان میدهد که تفاوت در مصرف سرانهی بودجه ملی افزون به این که متأثر از تفاوت در تخصیص بودجه برای ولایتها توسط واحدهای بودجوی میباشد، نشاندهنده ضعف مدیریت بهخصوص مدیریت مصرف در پروژههای انکشافی ولایتی بوده و در مغایرت با اصل انکشاف متوازن و عدالت اجتماعی قرار دارد.
سیستم بودجه ملی افغانستان طوریست که بودجه براساس نیازمندیهای واحدهای مرکزی بودجوی شامل وزارتخانهها و سایر واحدهای بودجوی صورت میگیرد، نه تخصیص بودجه با تفکیک ولایتها. در تحقیق کمیسیون حقوق بشر آمده که اگرچه بررسی اسناد بودجه در این چهار سال به صورت واضح نشاندهنده میزان تفاوت در تخصیص بودجه ولایتی نیست، اما تفاوت بسیار فاحش در میزان مصرف سرانهی ولایتی نشان میدهد که برخی از واحدهای مستقل بودجوی بدون در نظر داشت نیازمندیهای اصل انکشاف متوازن، بودجهی خود را تهیه و ارائه کرده است که تفاوت در مصرف سرانه را به وجود آورده است. در تحقیق آمده که تحلیل مصارف سرانه ولایتها در چهار سال اخیر نشان داده که این تفاوت بسیار جدی بود و نیازمند توجه و رسیدگی فوری از سوی دولت و نهادهای مسئول میباشد.
مصارف سرانه ولایتها در سال ۱۳۹۵
مصارف ولایتی بودجه در سال مالی ۱۳۹۵ نشان میدهد که ولایتهای پکتیا، هلمند، نیمروز، نورستان و قندهار به ترتیب پنج ولایتی است که بیشترین مصرف سرانهی بودجه ملی را داشته و ولایتهای غزنی، فاریاب، بادغیس، تخار و دایکندی پنج ولایتیست که به ترتیب کمترین مصرف سرانه از بودجه ملی را داشته است.
در ولایت غزنی با جمعیت یک میلیون و ۲۴۹ هزار و ۳۷۳ تن در این سال، چهار میلیارد و شش صد و یازده میلیون افغانی از بودجه ملی مصرف شده که در برابر هر باشنده غزنی سه هزار و ۶۹۱ افغانی به مصرف رسیده است. اما در ولایت پکتیا با داشتن ۵۶۱ هزار ۲۰۰ جمعیت در آن سال، ۱۱ میلیارد و ۷۱۰ میلیون افغانی به مصرف رسیده که در برابر هر باشنده این ولایت، ۲۰ هزار ۸۶۶ افغانی مصرف شده است.
مصارف سرانه ولایتها در سال ۱۳۹۶
ولایتهای غزنی، غور، فاریاب، سرپل، تخار و ارزگان به ترتیب پنج ولایتی است که کمترین مصرف سرانه از بودجه ملی در سال مالی ۱۳۹۶ داشته و ولایتهای پکتیا، نیمروز، نورستان، قندهار و بلخ به ترتیب بیشترین مصرف سرانه را در این سال داشته است.
ولایت غزنی با جمعیت یک میلیون و ۲۷۰ هزار و ۱۹۲ تن در سال ۱۳۹۶، با مصرف سرانه سه هزار و ۴۳۷ افغانی در آخر فهرست و ولایت پکتیا با داشتن ۵۷۰ هزار و ۵۳۴ جمعیت با مصرف سرانه ۲۰ هزار و ۲۴۴ افغانی در صدر فهرست قرار دارد.
مصارف سرانه ولایتها در سال ۱۳۹۷
تحلیل مصارف سرانه ولایتهای کشور در سال ۱۳۹۷ نیز نشان میدهد که تفاوت چشمگیری بین ولایتها وجود دارد. براساس معلومات سند بودجه، بازهم ولایت غزنی با کمترین مصرف سرانه در آخر فهرست و ولایت پکتیا با بالاترین مصرف سرانه در صدر فهرست قرار دارد.
در سال مالی ۱۳۹۷ به ترتیب ولایتهای پکتیا، نورستان، پنجشیر، قندهار و نیمروز بیشترین مصرف سرانه را و ولایتهای غزنی، کابل، غور، قندوز و ارزگان کمترین مصرف سرانه را داشته است.
مصارف سرانه ولایتها در سال ۱۳۹۸
در سال ۱۳۹۸ نیز فاصله بین ولایتی با بیشترین مصرف سرانه و ولایتی با کمترین مصرف سرانه کاهش نیافته و میزان مصرف سرانه حکومت در ولایت غزنی بازهم در آخر فهرست و ولایت پکتیا در صدر فهرست قرار دارد. ولایتهای غزنی، کابل، ارزگان، پکتیکا و فاریاب در آخر فهرست و ولایتهای پکتیا، نیمروز، پنجشیر، پروان و قندهار در صدر فهرست قرار دارد.
در تحقیق کمیسیون مستقل حقوق بشر آمده است که از سال ۱۳۹۰ به این طرف به صورت متداوم تفاوت فاحش چندین برابر در میزان مصرف سرانهی ولایتها وجود داشته است که این وضعیت نشان میدهد در جریان سالهای گذشته هیچ اقدام مشخصی برای جلوگیری از این روند انجام نشده و این موضوع از سوی دولت جدی گرفته نشده است.
این کمیسیون پیشنهاد کرده که با توجه به تفاوت جدی در مصارف سرانهی ولایتها که عمدتا متأثر از عدم تعادل در تخصیص بودجه برای ولایتهای کشور توسط واحدهای مستقل بودجوی مرکزی میباشد، سیستم بودجهسازی ملی از سیستم مرکزی به سیستم ولایتی با توجه به نیازمندیهای هر ولایت و تکیه بر اصل انکشاف متوازن در سطح ولایتها تغییر کند.
