با اعلام خروج نیروهای خارجی از افغانستان تا پنج ماه دیگر، در افغانستان از یکسو امیدواری برای رسیدن به صلح و از طرف دیگر در صورت شکست تلاشها برای یک توافق سیاسی از افتادن در یک فروپاشی سیاسی نگرانی وجود دارد. جو بایدن، رییسجمهور ایالات متحده امریکا در روز اعلام تصمیم خروج بدون قید و شرط نیروهای امریکایی و ناتو از افغانستان گفت مأموریت امریکا در افغانستان به سرانجام رسیده است: «القاعده واقعا درهم شکسته، مرده و از افغانستان فراری شده است.» همزمان سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) نیز هماهنگ با امریکا از افغانستان خارج خواهند شد. بسیاری از کشورهای عضو ناتو از این تصمیم استقبال کردهاند. اما در میان کشورهای عضو ناتو این تصمیم مخالفان خود را نیز دارد. از جمله رییس ستاد ارتش بریتانیا از این تصمیم امریکا ابراز ناامیدی کرده است: «این تصمیمی نبود که انتظارش را داشتیم.»
در حالی قرار است تا چند ماه محدود دیگر نیروهای خارجی بهطور کامل افغانستان را ترک کنند که این شب و روزهای میدان جنگ در افغانستان گرم است. حکومت افغانستان میگوید برای جنگ و صلح آماده است. اما برخی از چهرهها و جریانهای سیاسی در افغانستان جدا از حکومت آمادگی مقاومت را میگیرند. در میان نظرپرسیهای شهروندان این روحیه که افغانستان با خروج نیروهای خارجی به طرف یک فروپاشی سیاسی و شکست مذاکرات میرود، بیشتر است تا امید به صلح. اما رییسجمهور غنی میگوید حکومت افغانستان در مرحله فروپاشی نیست و افغانستان به این تصمیم ایالات متحده امریکا احترام میگذارد. اما میررحمان رحمانی، رییس مجلس نمایندگان در نشست علنی مجلس گفته است که در شرایط کنونی زمینهی خروج نیروهای خارجی از افغانستان فراهم نشده و «احتمال برگشتن به دوران جنگهای خطرناک داخلی وجود دارد».
در این میان اما طالبان از یک طرف اعلام خروج کامل نیروهای بینالمللی همزمان با سالروز حمله ۱۱ سپتامبر را یک پیروزی میداند و از طرف دیگر، از تأخیر چند ماه ناراحت است. در واکنش به آن طالبان گفتهاند که بهدلیل این تأخیر در نشست روزهای آینده در ترکیه شرکت نمیکند. گروه طالبان این تصمیم دولت امریکا را سرپیچی از توافقنامه دوحه عنوان کرده و آن را عهدشکنی میدانند.
در شرایطی که امریکا تصمیم گرفته است از افغانستان خارج شود برپایهی گزارش روزنامههای امریکایی جو بایدن حتا پیشنهاد خروج مشروط جنرالهایش را نیز رد کرده است. در افغانستان میدان جنگ داغ است و طالبان گفتهاند تا زمانی که نیروهای خارجی بهطور کامل از افغانستان خارج نشوند، در هیچ نشستی که در مورد آیندهی سیاسی افغانستان تصمیم گرفته شود، شرکت نخواهند کرد. در این وضعیت چه تصوری برای روند صلح و آیندهی سیاسی افغانستان متصور است؟
رویای فتح
الهام غرجی، نویسنده و پژوهشگر سیاست بینالملل و حل منازعات در گفتوگو با اطلاعات روز میگوید کهخروج نیروهای خارجی روایت پیروزی در میان طالبان را تکمیل میکند و این گروه بهجای تندادن به توافق سیاسی رویای فتح را میبیند. به گفتهی آقای غرجی این وضعیت باعث خواهد شد طالبان علاقهای به ادامهی گفتوگوی صلح نداشته باشند: «اکثر آنها معتقدند که با در نظرداشت شکاف سیاسی و ضعف رهبری در کابل، در نهایت میتوانند بر کشور غلبه کنند.»
الهام غرجی بر این باور است که در صورت ورود طالبان به مذاکرات و شرکت در نشست ترکیه، خروج نیروهای خارجی که بهنظر طالبان شکست خوردهاند، باعث میشود طالبان از موقعیت قدرت وارد مذاکره شوند. طالبان گفتهاند که در هیچ کنفرانس صلحی تا خروج کامل نیروهای خارجی شرکت نمیکنند: «دلیلی محکمی برای اینکه طالبان در کنفرانس صلح ترکیه شرکت کنند وجود ندارد. البته بحث کسب مشروعیت بینالمللی و فشارهای دیپلماتیک ممکن است طالبان را به نشست صلح ترکیه بکشاند که در آنصورت طالبان از موضع قدرت وارد گفتوگو خواهند شد. بنابراین، خروج نیروهای خارجی طالبان را در موقعیت بهتری قرار میدهد.»
محمداکرام اندیشمند، نویسنده و پژوهشگر در گفتوگو با اطلاعات روز معتقد است که اگر یک همسویی و اجماع منطقهای بر سر صلح افغانستان شکل بگیرد موفقیت پروسه صلح بیشتر است، در غیر آن افغانستان وارد مرحلهی جدید جنگ خواهد شد. به باور این پژوهشگر، در شرایطی که هنوز چنین اجماعی شکل نگرفته، اولین تأثیر خروج نیروهای خارجی از افغانستان، ایجاد اعتماد و باور کاذب برای طالبان است که خود را برنده و پیروز جنگ بدانند و برای رسیدن به قدرت سیاسی از راه جنگ آماده شوند: «خروج قبل از توافق صلح موقف طالبان را در مذاکرات تقویت میکند و برعکس به تضعیف موقعیت دولت میانجامد. طالبان را در حالتی قرار میدهد که از لحاظ سیاسی به خواستهای نامعقول خود بیشتر پافشاری کنند.»
آقای اندیشمند معتقد است که خروج امریکا قبل از توافق صلح حتا نقض توافقنامه دوحه توسط امریکاییها است. زیرا خروج نیروهای خارجی مشروط به پیشرفت مذاکرات صلح، کاهش خشونت از سوی طالبان و قطع رابطهی این گروه با القاعده و گروههای تروریستی دیگر توافق شده بود. تاکنون هیچ یک از این شرطها تحقق نیافته است. بنابراین امریکایی با خروج از افغانستان بیاعتنایی خود را به دولت نشان میدهند و به تعهدات خود پشت پا میزنند.»
توپ در میدان طالبان
نیکبخت فهیمی، نماینده مردم بامیان در پارلمان در گفتوگو با اطلاعات روز میگوید که خبر خروج نیروهای خارجی از افغانستان از این جهت خوب است که دیگر فرصت بهانهگیری برای طالبان نمیماند. همانطوریکه یکی از خواستههای طالبان همین بود که نیروهای خارجی از افغانستان خارج شوند و بعد آتشبس خواهند کرد: «با اینحال فعلا توپ در میدان طالبان است. ولی باز هم به برقراری صلح خوشبین نیستم. چرا که از شروع مذاکرات صلح تا حالا به جز قتلهای هدفمند، کشتار و خونریزی، هیچگونه حسننیت در زمینهی صلح از سوی طالبان شاهد نبودهایم.»
خانم فهیمی در مورد نگرانی برخی از مقامهای دولتی و مردم در مورد سقوط نظام فعلی و تکرار جنگ داخلی معتقد است که نظام فعلی به همین حالت باقی خواهد ماند: «ممکن یک مقدار تغییرات در سطح رهبری حکومت افغانستان بیاید، اما اینکه نظام کاملا از بین برود بعید است. فکر نمیکنم امریکاییها دستاوردهای این دو دهه را به این راحتی بگذارند از بین برود و خودشان بروند.»
الهام غرجی در مورد نگرانی فروپاشی نظام و جنگ داخلی معتقد است که این بحث مربوط به مسائل داخلی افغانستان است. از نظر او دو عامل باعث خواهد شد نظام فرو نپاشد و طالبان وارد مذاکره شوند؛ یکی ادامهی کمکهای نظامی، مالی و استخباراتی و حمایت سیاسی از حکومت در سطح بینالمللی و منطقهای و دیگری خلق اجماع و وحدت سیاسی در میان بازیگران داخلی. آقای غرجی میگوید اگر حکومت بتواند در هر دوی این جهت موفق عمل کند، خطر فروپاشی را رفع میکند. اما تردیدهای جدی در این زمینه وجود دارد. کمکهای خارجی کماکان ادامه خواهد یافت، ولی حمایت سیاسی از حکومت در سطح جهان و منطقه بهشدت پایین است: «به استثنای هند و تا حدودی هم ایران، کشورهای منطقه از حکومت غنی حمایت نمیکنند. در داخل نیز سطح حمایت و مشروعیت دولت بسیار پایین است. بهلحاظ سیاسی جلوگیری از فروپاشی مستلزم اصلاحات گسترده در حکومت است. رهبری فعلی فاقد توانایی لازم برای اجماع سیاسی در داخل و منطقه است.»
