همت سازندگی برای مقابله با کم‌آبی

همت سازندگی برای مقابله با کم‌آبی

با هزینه‌ی مردم در جاغوری 7 بند ذخیره‌ی آب ساخته شده و پنج بند دیگر در حال ساخت است

هفته‌ی پیش عکسی از یک زوج کهن‌سال ساکن ولسوالی جاغوری ولایت غزنی که هزینه‌ی سفر حج‌شان را برای ساخت یک ذخیره کوچک آب در منطقه‌ی محل سکونت‌شان اختصاص داده بود، در شبکه‌های اجتماعی تحسین بسیاری را برانگیخت. هرچند این اقدام کم‌پیشینه است، اما تنها مورد عطش مردم برای سازندگی نیست. در دو سه سال اخیر دست‌کم هفت بند کوچک ذخیره‌‌ی آب در ولسوالی جاغوری با هزینه‌ی مالی مردمی ساخته شده و پنج بند دیگر در دست ساخت است.

در سال‌های اخیر در پی کم‌آبی و مشکلات ناشی از ان در روستاهای ولسوالی جاغوری ولایت غزنی مردم تصمیم گرفتند که برای مهار آبِ برف و باران در بهار بند آب بسازند. عموما از بند‌ها برای تولید برق و برطرف‌کردن مشکل کمبود آب در فصل زراعت استفاده می‌شود. ساکنان ولسوالی جاغوری عموما زراعت‌پیشه و باغ‌دارند.

بندسازی در مناطق ولسوالی جاغوری به همت خود باشندگان محل صورت گرفته و دولت تنها در ساختن یک بند آب نقش داشته است؛ نقشی که مردم آن را ناچیز می‌گویند. بسیاری از ساکنان محل می‌گویند در سال‌های گذشته بارها دروازه‌ی نهادهای مسئول حکومتی را کوبیده‌اند، اما به مشکلات مردم توجهی نشده است. هزینه‌ی ساخت این بندها عموما به میلیون‌ها افغانی می‌رسد و داوطلبانی زیادی در آن سهم می‌گیرند؛ باشندگان محل در داخل و بیرون از کشور.

ساکنان محل می‌گویند ایجاد بندهای ذخیره‌‌ی آب تأثیرات زیادی بر زندگی و کشاورزی ساکنین این ولسوالی گذاشته است. مسئول «بند آب گُلی» در منطقه انگوری ولسوالی جاغوری می‌گوید که ایجاد این بند باعث کاهش ۹۰ درصدی حفر چاه‌های آب در این منطقه شده است. مسئول «بند آب سگ‌پریده» در حوتقول در جنوب جاغوری می‌گوید که اعمار این بند باعث شده است کشاورزان این منطقه در تمام فصول سال آب کافی برای کشت و زراعت‌‌شان داشته باشند و چشمه‌های که در اواسط بهار خشک می‌شد، با اعمار بند در تمام فصول سال آب دارد.

دستان خالی، همت‌های بلند

زوجی کهن‌سالی که هفته پیش در شبکه‌های اجتماعی اقدام کم‌پیشنیه‌‌شان تحسین‌برانگیز شد، ساکن منطقه‌ی تبقوس ولسوالی جاغوری است. این زوج ۲۵۰ هزار افغانی که هزینه سفر حج‌‌شان بود برای اعمار «بند سراب» اهدا کردند. بند آب سراب سومین بندی است که در دست احداث است. قبلا از دو بند نسبتا کوچک‌تر «شهدا» و «مادر» ساخته شده است.

تبقوس یکی از مناطق جاغوری است که بیشتر به خاطر کوه‌های برف‌گیرش شناخته می‌شود اما با فرارسیدن بهار برف‌ها آب شده و به دره‌ها سرازیر می‌شود و فصل تابستان و خزان که مردم و کشاورزان به آب نیاز دارند آب نیست. همین مسأله مردم را به فکر اعمار بندهای ذخیره‌‌ی آب انداخت.

به گفته‌ی مسئول «بند آب مادر» در منطقه تبقوس، مردم کم‌کم به این موضوع علاقه‌مند شدند و ساکنان از داخل و بیرون کشور مطابق توان‌شان در این پروژه‌ها سهم گرفتند. ساکنان این منطقه مانند بسیاری از مناطق دورافتاده‌ی افغانستان عموما فقیر و کارگرند، اما همت بلندی دارند. تبقوس حالا دو بند آب دارد و سومی که قرار است ساخته شود بزرگ‌ترین‌شان است؛ هزینه مجموعی این سه بند آب بیشتر از ۱۲ میلیون افغانی برآورد شده است که تمام هزینه‌‌ی آن را مردم پرداخته‌اند و دولت در این پروژه‌ها نقشی ندارد. به گفته‌ی مردم محل، در طول این سال از پروژه‌های عام‌المنفعه، دولت در منطقه‌‌‌‌شان تنها یک پل ساخته که طولش هشت متر و عرضش شش متر است.

سیف‌الله سفری از ساکنان قریه تبقوس و مسئول ارتباطات بندهای آب می‌گوید روی دو بند «شهدا» و «مادر» از کمک مالی مردم در داخل و ساکنان بیرون از کشور عمدتا در کشورهای غربی سه میلیون و ۵۰۰ هزار افغانی هزینه کرده‌اند و دو میلیون افغانی دیگر برای بند جدید جمع‌آوری شده است: «در مجموع شش میلیون افغانی جمع‌آوری کردیم و دولت هیچ همکاری نکرده است. مردم تا پنج میلیون افغانی وعده شده که دو میلیون آن رسیده و سه میلیون باقی مانده است.»

بند آب «گُلی» انگوری جاغوری – عکس: از شبکه اجتماعی
بند آب «گُلی» انگوری جاغوری – عکس: از شبکه اجتماعی

درِ بسته‌ی دولت

ساکنان قریه حوتقول ولسوالی جاغوری نیز در تب و تلاش ساخت یک بند هستند. مردم برای اعمار و ساخت یک بند جدید در این منطقه بارها به دولت مراجعه کرده‌اند تا آن‌ها را در این پروژه همکاری و کمک کند اما درِ دولت را بسته یافته‌اند. محمدحسین همدم مسئول بند «سگ‌پریده» در قریه حوتقول می‌گوید او در زمان وزارت محمداسماعیل خان وزیر سابق انرژی و آب به این وزارت برای حمایت از پروژه‌‌‌‌شان مراجعه کرد و توانست حکم وزیر را گرفته و تأیید ریاست زراعت و شورای ولایتی غزنی را هم بگیرد، اما در عمل هیچ ‌کاری صورت نگرفت: «بعد از روی‌کارآمدن حکومت جدید سه‌بار بند جدید ما توسط اداره ملی تنظیم امور آب سروی شد، ولی هیچ‌کاری عملی صورت نگرفت.»

مردم حوتقول برای تکمیل معیاری بند جدید که بتوانند علاوه بر آبیاری زمین‌های کشاورزی انرژی برق هم تولید کند به حمایت ۷۵ درصدی دولت نیاز دارد؛ هزینه‌ی این بند ۴۰۰ هزار دالر برآورد شده و مردم می‌گویند توان پرداخت ۲۵ درصد آن را دارند که ۱۰۰ هزار دالر می‌شود. آنچه که محمدحسین همدم، مسئول این پروژه می‌گوید با حمایت دولت ارتفاع این بند می‌تواند تا ۸۰ متر برسد و ۴۰۰ هزار متر مکعب آب را ذخیره کرده علاوه بر تأمین آب دو هزار هکتار زمین کشاورزی، انرژی برق هم تولید کند: «دولت در عمل تا حالا کاری نکرده، منتظریم که کدام مؤسسه یا ارگان دولتی ما را کمک کند وگرنه مجبوریم این بند را با ارتفاع ۲۵ متری و به شکل سنتی بسازیم و در این صورت با توجه به باران‌های بهاری و سیلاب یک تهدید برای مردم است.»

قرنطینه‌شدن در اوج شیوع کرونا مردم پاتو، روستایی در ولسوالی جاغوری را به فکر ایجاد بند انداخت؛ سه بند ساخته شد: بند گل‌ستو، همت و دهقان.

اعمار سه بند شش‌میلیون افغانی برای مردم پاتو هزینه داشته است. یکی از باشندگان پاتو می‌گوید سه‌ونیم میلیون افغانی که در ساخت بند دهقان مصرف کرده‌اند همه‌اش توسط مردم کمک شده است: «ایده و اقدام و کمک از مردم بوده، مردم بارها به دولت برای همکاری مراجعه کرده اما کمکی صورت نگرفت.»

غلام‌سخی عاقلی، مسئول عمومی بند آب «گلی» در منطقه انگوری ولسوالی جاغوری خشکیدن چشمه‌ها و چاه‌ها را دلیلی می‌داند که باعث شد مردم این منطقه به ایده ایجاد بندهای ذخیره‌‌ی آب علاقه‌مند شوند.

فاز اول بند گلی در انگوری با هزینه‌ی هفت میلیون افغانی با کمک وزارت احیا و انکشاف دهات و مردم پرداخت شد؛ شش میلیون و ۳۰۰ هزار افغانی توسط دولت و ۷۰۰ هزار افغانی توسط مردم فاز اول به بهره‌برداری رسید. آقای عاقلی در صحبت با روزنامه اطلاعات روز می‌گوید که آن‌ها به‌دلیل ارتفاع بسیار کم این بند، تصمیم گرفتند تا فاز دوم را بسازند: «در فاز دوم مهاجران و دوستان سه‌میلیون و ۸۰۰ هزار افغانی کمک کردند و کارش را شروع کردیم.»

اداره‌ی ملی تنظیم امور آب می‌گوید که این اداره از مجموع بندهای که سروی می‌کند براساس نیاز مردم تصمیم می‌گیرد که کدامش را بسازد. به گفته‌ی سخن‌گوی این اداره در جاغوری فقط یک بند به‌نام «بند ملاچراغ» در نظر گرفته شده که کارش امسال شروع می‌شود.

یکی از بندهای آب تبقوس در حال کار – عکس: از سیف‌الله سفری
یکی از بندهای آب تبقوس در حال کار – عکس: از سیف‌الله سفری

تأثیرات و بازدهی بندهای آب در جاغوری

حوتقول در جنوب جاغوری، در اکثر مواقع سال با کمبود آب روبه‌رو بود. اما از زمانی که بند سگ‌پریده اعمار و به بهره‌برداری رسید تا حد زیادی کمبود آب در این منطقه را حل کرده است. مسئول این بند و باشنده‌ی حوتقول می‌گوید که قبل از اعمار این بند چاه‌ها و چشمه‌ها در ۲۵ حمل خشک می‌شد یا آب آن به شکل قابل ملاحظه‌‌ای کاهش می‌یافت اما اعمار این بند به تقویت آب آن کمک کرده است.

بند سگ‌پریده با ارتفاعی ۲۰ متر که عرضش به ۷۰ متر می‌رسد ۲۰ هزار متر مکعب آب را ذخیره می‌کند. این بند علاوه بر تقویت آب‌های زیرزمینی ۵۰ هکتار زمین زراعتی را آبیاری می‌کند و مردم محل در تمام مواقع سال می‌توانند از آب استفاده کنند.

طول فاز اول «بند گُلی» در منطقه انگوری ولسوالی جاغوری از شرق و غرب به ۴۰۰ متر و عرض در شمال و جنوب به ۳۵۰ متر می‌رسد ارتفاعی هشت‌ونیم متری آن می‌تواند تا ۱۴ متر هم برسد. ظرفیت ذخیره‌کردن آب این بند امسال ۲۰۰ هزار متر مکعب است، کار روی آن جریان دارد تا ظرفیت آن را به ۵۰۰ هزار متر مکعب برساند.

غلام‌سخی عاقلی، مسئول عمومی این بند می‌گوید از زمانی که فاز اول آن به بهره‌برداری رسیده، حفر چاه در این منطقه ۹۰ درصد کاهش یافته است: «قبل از ساخت بند، در هر قریه ۱۰ تا ۱۲ چاه در حال حفر بود و چاه‌هایی بود که تا ۷۰ متری یا آب نداشت یا کم آب بود. با ساخت این بند چاه‌های اطراف آن معمولا در ۹ متری آب می‌دهد و کسانی چاه حفر می‌کنند که خانه می‌سازند. حفر چاه‌های عمیق به‌صورت کامل متوقف شده است.»

انگوری به‌لحاظ تراکم نفوس از مزدحم‌ترین نقاط جاغوری است. از آب فاز اول «بند گلی» یک‌هزار و ۶۰۰ خانواده و در حدود ۱۵ هزار نفر مستفید می‌شوند. مسئول این بند می‌گوید در صورت حمایت دولت و فراهم‌کردن امکانات، امکان اعمار بند برق روی این بند آب وجود دارد: «از آب این بند ۸ تا ۱۰ کیلومتر می‌تواند از آن استفاده شود.»

کار بند آب «شهدا» و بند آب «مادر» تبقوس تکمیل شده است؛ بند شهدا ۱۲۰ متر طول و ۱۰ متر عرض و ۱۴ متر ارتفاع دارد و ظرفیت ذخیره‌کردن ۵۰ هزار متر مکعب آب را دارد. بند مادر ۱۵ متر ارتفاع، ۵۰ متر عرض و ۳۰۰ متر طول دارد و می‌تواند ۷۵ هزار متر مکعب آب را ذخیره کند. بند سراب بزرگ‌ترین بند در این منطقه است با ظرفیت ۱۵۰ هزار متر مکعب آب که ارتفاع‌اش به ۲۵ متر می‌رسد که کارش هنوز تکمیل نشده است.

از آب بند مادر و شهدای تبقوس و بند جدیدی که هنوز کارش تکمیل نشده است، دوهزار و ۵۰۰ خانواده به‌صورت مستقیم و شش هزار خانواده به‌صورت غیرمستقیم می‌توانند مستفید شوند. سیف‌الله سفری، مسئول ارتباطات بند مادر می‌گوید که آن‌ها تصمیم به اعمار بند برق روی بند جدیدشان دارند.

بند تبقوس که با هزینه‌ی مردمی و بدون همکاری دولت ساخته شده است – عکس: از سیف‌الله سفری
بند تبقوس که با هزینه‌ی مردمی و بدون همکاری دولت ساخته شده است – عکس: از سیف‌الله سفری

سیف‌الله اکبری، از باشنده‌های تبقوس جاغوری می‌گوید که اعمار دو بند در آن منطقه به شکل سنتی و خام صورت گرفته و بند سوم با مشوره‌ی انجنیران کمیته ناروی و آن‌هایی که در ساخت بند تجربه دارند به شکل پخته ساخته می‌شود.

بند دهقان در پاتوی جاغوری ۱۸ متر ارتفاع، ۷۰ متر عرض و ۲۵۰ متر طول دارد. نباریدن برف و باران کافی در زمستان گذشته آب آن‌را ۱۰ متر کاهش داده و در حال حاضر در کاسه‌ی بند هشت متر آب ذخیره است اما با آن‌هم توانسته رضایت باشنده‌های این منطقه را جلب کند. ضیا سرآمد می‌گوید: «قبلا چمشه‌ها و کاریزها در اواسط سال خشک می‌شد اما با اعمار این بند در تمام فصول سال آب داریم.»