ظهور دوباره‌ی بلوچ‌های افغانستان

منبع: دیپلمات

نویسنده: کارلوس زوروتازا

برگردان: حمید مهدوی

این کشور جنگ‌زده شاهد ظهور دوباره‌ی بی‌پیشینه‌ی اجتماعی است که برای یک مدت طولانی از آن چشم‌پوشی شده بود.

عبدالستار پردلی ادعا می‌کند: «ما تنها قومی هستیم که روابط مسلط با تمام اقوام کشور داریم». پردلی، عضو مجلس در زمان حاکمیت محمد نجیب الله (1987 – 1992)، امروزه استاد دانشگاه، نویسنده و یکی از حامیان اصلی زبان و فرهنگ بلوچی در افغانستان است. او که دراواخر ششمین دهه‌ی زندگی اش قرار دارد، خستگی ناپذیر به نظر می‌رسد.

پردلی قبل از نوشتن تمام کتاب‌های مکتب به زبان بلوچی، به دیپلمات گفت: «من در هم آهنگی با وزارت معارف افغانستان، کتاب‌های مکتب (تا صنف هشتم) را به زبان  بلوچی نوشته ام و این کتاب‌ها قبلا در سه مکتب تدریس شده اند». پردلی در فقدان سرشماری جامع، می‌گوید که جمعیت بلوچ‌های افغانستان به حدود دو میلیون تن می‌رسد که «همه‌ی آن‌ها به زبان بلوچی صحبت نمی کنند».

با این حال، بلوچ‌ها در افغانستان صرف بخش کوچکی از مردمی اند که امروز توسط مرزهای موجود میان ایران، پاکستان و افغانستان از هم جدا شده اند و در نوار پهناور سرزمینی زندگی می‌کنند که مساحت آن با فرانسه برابری می‌کند. آنجا زمین ناهمواری وجود دارد که دارای ذخایر بزرگ گاز، طلا، مس، منابع بکر نفت و اورانیم و هم چنین هزاران کیلومتر خط ساحلی در نزدیکی ورودی تنگه‌ی هرمز است.

اما با وجود این سرمایه‌ی دست نخورده، بلوچ‌ها در توسعه نیافته ترین مناطق کشورهای مربوطه شان ساکنند. افغانستان هم استثنا نیست. سه مکتبی که این استاد دانشگاه به آن‌ها اشاره می‌کند در ولایت دورافتاده‌ی نیمروز افغانستان وجود دارند و ولایت نیمروز تنها ولایتی است که با ایران و پاکستان مرز مشترک دارد. اقلیت بلوچ افغانستان در این ولایت اکثریت است.

زرنج، مرکز ولایت نیمروز که در 900 کیلومتری جنوب غرب کابل موقعیت دارد، در امتداد دریای هلمند و در فاصله ای از مرز میان افغانستان با ایران واقع شده است که می‌توان این فاصله را پیاده طی کرد. بلوچ‌های محلی، قرن‌ها در سواحل یکی از منابع آبی اصلی کشور زندگی کرده اند اما خشکسالی ده سال گذشته بسیاری از خانواده‌ها را مجبور کرده است تا سرزمین بومی شان را ترک کنند. مقام‌ها در بخش تامین آب زرنج به دیپلمات گفتند که ایران مقصر منحرف سازی و ذخیره سازی آب دریای هلمند است. اما اتهامات فراتر از دخالت در تامین آب است.

میر محمد بلوچ که خودش را «فعال سیاسی و فرهنگی» معرفی می‌کند، می‌گوید: «تهران پیوسته تلاش دارد تا هرگونه ابتکار عمل بلوچ‌ها را اینجا (در نیمروز) سرکوب کند، چون آن‌ها آن را یک تهدید باالقوه برای امنیت خود فکر می‌کنند».

نیمروز با منطقه‌ی ناآرام سیستان و بلوچستان ایران هم مرز است، منطقه ای که تا حد زیادی نادیده گرفته شده و هرگونه تظاهر بلوچ‌ها در آن به طور سیستماتیک ممنوع است. محمد بلوچ داستان دردناکی را به خاطر دارد که با یک «پروژه‌ی زبون برای دایر کردن کارگاه‌های آموزشی به زبان بلوچی و انگلیسی برای مردم محل آغاز شد»، اما به شکل دراماتیکی به پایان رسید.

نیمروزی 45 ساله یادآوری می‌کند که «دوسال قبل ما آپارتمانی را در زرنج به کرایه گرفتیم تا کتاب خانه ای را راه اندازی کرده و به توسعه‌ی فرهنگ مان کمک کنیم. فشار از سوی ایران از طریق تماس‌های تلفونی، دیدارهای شخصی یا حتا از طریق کابل در نقطه‌ی متمرکز شد که سرانجام در همین نقطه اشیای ما غارت شد و یکی از هم تیمی‌های ما کشته شد». وی هم چنین تاکید می‌کند که فعالیت‌ها «در موقعیت نامعلومی در نیمروز که مسلما از مرز دور خواهد بود» از سر گرفته خواهد شد.  این فعال، قبل از نشان دادن نقشه ای که در آن سه بخش در یک نهاد سیاسی گردهم می‌آیند، می‌افزاید که «یک بلوچستان مستقل رویای زندگی من است». (بلوچستان پاکستان پس از تجزیه‌ی هند در سال 1947 اعلام استقلال کردند، اما سرزمین آن‌ها در ماه مارچ 1948 ضمیمه‌ی پاکستان شد).

تلاش‌های در حال رشد

در حال حاضر، کارکنان رادیو تلویزیون ملی در زرنج بدون موجودیت کدام تعرضی به برنامه‌ی روزانه‌ی شان به زبان بلوچی ادامه می‌دهند. صرف یک ساعت برنامه در روز (17:00 –  18:00) ممکن است هنوز نسبتا کم به نظر برسد، اما این یک گام مهم برای این اجتماع است. سعدالله بلوچ (مدیر عمومی) در مورد پیشینه‌ی کار شان به دیپلمات توضیح داد. وی گفت: «این تنها برنامه‌ی تلویزیونی در افغانستان است اما برای بدست آوردن این فضا هم سال‌ها مبارزه کردیم چون آن‌ها به ما صرف ده دقیقه اجازه می‌دادند. امروز ما شعاع 100 کیلومتری را تحت پوشش قرار میدهیم پس برنامه‌های تقریبا در سرتاسر ولایت تماشا شده می‌تواند». وی اضافه می‌کند که برنامه‌ی شان در آینده بهبود محتوا و توسعه‌ی فضای کار شان است.

اولین کانال تلویزیونی به زبان بلوچی در سال 1978 راه اندازی شد، اقدامی که ممکن است نظر به چاپ اولین کتاب‌ها و روزنامه‌ها  به زبان بلوچی قدامت بیشتر داشته باشد. افغانستان، به دنبال سقوط حکومت کمونیستی و سال‌ها سرکوب شدن وحشیانه و شدید بلوچ‌ها بخاطر دید بسیار معتدل شان از اسلام، افت شدید فرهنگی را تجربه کرد. ملا محمد عمر، رهبر طالبان، با صدور فتوایی علیه مردم ولایت نیمروز، خواستار پاکسازی قومی بلوچ‌ها و شیعه‌ها شده بود.

نیمروز هنوز مرکز بلوچ‌های افغانستان باقی مانده است، اما آنگونه که پردلی می‌گوید، بلوچ‌ها «در سراسر کشور پراکنده اند». در میان این مهاجرین برخی از چهره‌های ارشد نیز وجود دارند. به گونه‌ی مثال، نعیم بلوچ والی ولایت هم جوار هلمند است. عبدالکریم براهوی، بلوچ دیگری است که والی ولایت نیمروز بود تا این که به سال گذشته به صفت مشاور رییس جمهور در امور قومی تعیین شد. براهوی هم چنین رییس شورای همبستگی بلوچ‌های افغانستان است، شورایی که برای حقوق این اجتماع در افغانستان کار می‌کند.

نیمروز هنوز مرکز بلوچ‌های افغانستان باقی مانده است، اما آنگونه که پردلی می‌گوید بلوچ‌ها «در سرتاسر کشور پراکنده اند». در میان این مهاجرین برخی از چهره‌های ارشد نیز وجود دارند. نعییم بلوچ، به طور مثال، والی ولایت هم جوار هلمند است. عبدالکریم براهوی، بلوچ دیگری است که قبلا والی ولایت نیمروز بود تا این که سال گذشته مشاور رییس جمهور در امور اقوام تعیین شد. براهوی هم چنین رییس شورای همبستگی بلوچ‌های افغانستان است، کمیسیونی که برای حقوق این قوم در افغانستان کار می‌کند.

براهوی، فرمانده پیشین جبهه‌ی نیمروز، گروهی که سال‌های علیه روس‌ها و طالبان جنگید، اخیرا از دفترش در کابل با دیپلمات صحبت کرد. «باوجود پیشرفت‌های چشم گیر در دوران کرزی، بلوچ‌ها اندک اندک به فراموشی سپرده شده اند. وی علاوه می‌کند که فشارهای خارجی نیز در این زمینه مقصر اند: «ایران و پاکستان، هردو، نهایت تلاش شان را به خرچ می‌دهند تا یا از طریق رشوه دادن به رهبران بلوچ‌های افغانستان یا تهدید کردن آن‌ها، وضعیت ما را بدتر سازند». در واقع، چندین تن از آن‌ها قربانی کشتارهای هدفمند بوده اند، اما این برای ما یک امر تازه ای نیست».

دخالت‌های ادعا شده نتوانسته جلوی یکی دیگر از تلاش‌های آموزشی اخیر بلوچ‌ها را بگیرد، مانند راه اندازی بخش زبان بلوچی در دانشگاه قندهار در 480 کیلومتری جنوب شرق کابل. زبان بلوچی در دانشگاه قندهار توسط حسن جانان، استاد پیشین دانشگاه بلوچستان در کویته که شهری در ایالت بلوچستان پاکستان است، تدریس می‌شود تا این که در سال 2008 دستگیر شده و برای یک سال به زندان انداخته شد.

این مرد 33 ساله یادآوری می‌کند که: «پس از رهایی ام از زندان، برای تدریس برگشتم اما پیوسته توسط نهادهای امنیتی تهدید می‌شدم. پس از این که یک همکاری ربوده شده و به قتل رسید، تصمیم گرفتم به افغانستان فرار کنم». دیده بان حقوق بشر وضعیت در منطقه‌ی بلوچستان پاکستان را «نگرانی ویژه به دلیل موجودیت نمونه‌های ناپدیدشدن‌های اجباری با هدف قراردادن فعالان سیاسی، مدافعان حقوق بشر، روزنامه نگاران و وکیلان» عنوان کرده است و اضافه کرده است که افراد ناپدید شده«اغلب مرده یافت شده و در اجساد آن‌ها زخم‌های ناشی از اصابت گلوله و نشانه‌های شکنجه مشهود بوده است». جانان سال گذشته پیشنهاد استاد پردلی مبنی بر از سرگیری کارش به عنوان استاد در قندهار را پذیرفت. این پروژه با صرف سه دانشجو آغاز شد، اما تعداد دانشجویان از آن زمان تا کنون 200 فیصد افزایش یافته است. استاد توضیح می‌دهد: «ما سمستر دوم را در 5 ماه سپتامبر به 60 دانشجو آغاز کردیم که از آن جمله 18 تن آن‌ها دختر اند». «اکثریت آن‌ها بلوچ‌هایی اند که به زبان شان صحبت کرده نمی توانند، اما مشتاق آموختن آنند». باوجود مشکلات، وی گفت: «خیلی چیزها برای ما اینجا در افغانستان نظر به پاکستان آسانتر است».