روزگار خوش زنان گردشگر خارجی در میان طالبان

یک زن و مرد گردشگر خارجی با حساب کاربری «کریستیان ایلیچیچ» در بند امیر، که پارک تفریحی در ولایت بامیان است و طالبان زنان و دختران را اجازه‌ی ورود به آن نمی‌دهند، به رقص و شادی پرداختند. این در حالی است که زنان و دختران افغانستان در حسرت تماشا و بازدید از بند امیر هستند. در جریان این رقص، زن گردشگر روسری به سر ندارد، در حالی که در دیگر ویدیوها روسری دارد. این زوج در داخل آب بند امیر قایق‌‌رانی کرده و لحظات خود را با گرفتن عکس‌ها و ویدیوهای باکیفیت ثبت و در شبکه‌های اجتماعی منتشر کردند؛ تصاویری که با استقبال گسترده‌ی کاربران خارج از افغانستان مواجه شد. نکته‌ی قابل توجه این است که طالبان در حالی ورود زنان افغانستان به بند امیر و مکان‌های مشابه را ممنوع کرده‌اند که برای گردشگران خارجی هیچ محدودیتی اعمال نمی‌کنند. آنان نه‌تنها به این گردشگران اجازه‌ی ورود می‌دهند بلکه شرایطی فراهم می‌کنند تا هرگونه تصویربرداری و فیلم‌‌برداری مطابق میل‌شان انجام شود.

یکی دیگر از مکان‌هایی که طالبان برای زنان افغانستان بسته نگه داشته‌اند، قلعه تاریخی اختیارالدین در هرات است. زنان و دختران افغانستان حق بازدید از این بنای تاریخی را ندارند، اما به گردشگران خارجی، به‌شمول کریستیان ایلیچیچ بدون هیچ قیدوشرطی اجازه داده می‌شود وارد این مکان شوند و از آن تصویربرداری کنند.

طالبان برای این‌که نشان دهند افغانستان تحت حاکمیت این گروه دارای شرایط عادی است و در آن زنان هیچ مشکلی ندارند، به زنان گردشگر خارجی آزادی کامل می‌دهند تا با هر پوشش و رفتاری که خود آن گردشگران می‌پسندند در افغانستان سفر کنند. هنوز روشن نیست که توجیه دینی این مدارا با زنان گردشگر خارجی چیست، اما وجه تبلیغاتی آن ابهامی ندارد. حکومت طالبان در حالی که زنان افغانستان را از تمام حقوق مدنی‌ و فردی‌شان به‌طور کامل محروم کرده است، می‌کوشد از گردشگران خارجی (به‌ویژه زنان) به‌مثابه‌ی سفیران عادی‌نمایی وضعیت زنان در افغانستان استفاده کند. این رویکرد تبلیغاتی طالبان بی‌تأثیر هم نبوده است؛ چرا که بسیاری از این زنان گردشگر در تصاویر و ویدیوهایی که از تجربه‌ی خود در افغانستان منتشر می‌کنند، خواسته یا ناخواسته به سفیدنمایی وضعیت در حاکمیت طالبان کمک می‌کنند. بسیاری از مردم جهان به‌صورت مستقیم نمی‌دانند که بر زنان افغانستان چه می‌گذرد؛ اما وقتی می‌بینند که یک ستاره‌ی پورن غربی یا یک زن گردشگر سربرهنه در یکی از ولایت‌های افغانستان می‌خندد و می‌رقصد و با مردان نشست‌وبرخاست می‌کند، ممکن است این تصور برای‌شان پیدا شود که افغانستان تحت حاکمیت طالبان برای زنان جایی چندان پرمحدودیت هم نیست.

روایت ناقص گردشگران از افغانستان

روایتی که از لنز دوربین گردشگرانی چون کریستیان ایلیچیچ به جهان مخابره می‌شود، با واقعیت میدانی افغانستان تفاوت زیادی دارد. این گردشگران معمولا جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، مهمان‌‌نوازی طالبان، غذاهای محلی و دیگر جلوه‌های مثبت را به نمایش می‌گذارند. اما در این تصاویر، خبری از فقر گسترده، بیکاری، محرومیت زنان و دختران از آموزش و کار، و سرکوب اجتماعی نیست و در مواردی هم کوتاه به آن اشاره می‌شود.

ویدیوها و عکس‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شوند، به جهانیان تصویری آرام و بی‌دغدغه از افغانستان نشان می‌دهند، در حالی که پشت این تصاویر، واقعیتی تلخ از محدودیت‌ها و محرومیت‌های گسترده پنهان مانده است.

در چهار سال گذشته و پس از بازگشت طالبان به قدرت، صنعت گردشگری در افغانستان رونق گرفته است. بسیاری از این گردشگران، چهره‌های مشهور شبکه‌های اجتماعی و «اینفلوئنسر»هایی هستند که برای بازدید به افغانستان می‌آیند. آنان تصاویری را منتشر می‌کنند که شرایط کشور را عادی جلوه می‌دهد، بی‌آن‌که به وضعیت دشوار زنان افغانستان اشاره‌ای کنند.

این در حالی است که زنان گردشگر خارجی در شهرها و مکان‌های دیدنی افغانستان بدون حجاب، چادر یا برقع آزادانه تردد می‌کنند. اما طالبان به زنان و دختران افغانستان اجازه‌ی خروج از خانه را تنها در صورتی می‌دهند که مانتوهای پهن و بلند، چادر یا برقع بپوشند. افزون بر این، طالبان با صدور چندین فرمان، دختران را از تحصیل در سطوح بالاتر از دوره‌ی ابتدایی منع کرده‌اند و حتا انستیتوت‌های صحی، که در آن‌ها رشته‌های قابلگی و پرستاری تدریس می‌شد، برای زنان تعطیل شده است.

خاطره‌های از دست‌رفته‌ی زنان افغانستان

طالبان در دوران نظام جمهوری با انجام حملات مسلحانه، انفجاری و انتحاری و همچنین گروگان‌گیری، شرایطی را ایجاد کرده بودند که زنان و دختران افغانستان نتوانند به‌ راحتی از جاذبه‌های گردشگری ولایت‌های مختلف کشور دیدن کنند. ترس از ناامنی و خطرات همیشگی، بسیاری از خانواده‌ها را از سفر به مکان‌های تفریحی بازمی‌داشت.

اکنون با بازگشت طالبان به قدرت، هرچند این گروه غالبا دست از حملات مسلحانه و انفجاری کشیده و مدعی «حکومت‌داری» است، اما محدودیت‌های تازه‌ای علیه زنان وضع کرده است. طالبان شاهراه‌ها را امن کرده‌اند، اما با صدور فرمان‌های سخت‌گیرانه، زنان و دختران را از سفر در مسافت‌های طولانی بدون حضور محرم شرعی منع کرده‌اند. به این ترتیب، امنیت ظاهری جای خود را به محدودیت‌های اجتماعی داده است؛ محدودیت‌هایی که باعث شده زنان افغانستان همچنان نتوانند آزادانه به جاذبه‌های مشهور گردشگری مانند بند امیر سفر کنند.

روایت یک دادستان خانه‌نشین

لیلما، زنی ۲۵ ساله، تا پیش از بازگشت طالبان به قدرت، به‌عنوان دادستان در حکومت پیشین افغانستان فعالیت می‌کرد. با روی‌کارآمدن طالبان، او به همراه هزاران زن دیگر از کار در دستگاه قضایی منع شد و اکنون برای چهارمین سال متوالی خانه‌‌نشین است. زندگی او به رفت‌وآمدهای محدود در خانه‌ی اقوام نزدیک خلاصه شده است؛ جایی که تنها امکان تفریح برایش باقی مانده است.

لیلما با حسرت از آرزوهایش می‌گوید: «می‌خواستم از نورستان، بامیان و بدخشان بازدید کنم.» او اما حالا هیچ چشم‌اندازی برای چنین سفری نمی‌بیند و مجبور است که در کنج خانه شب و روز خود را سپری کند.

او می‌گوید: «وقتی در فیس‌بوک می‌بینم که زنان گردشگر خارجی به راحتی به مکان‌های تفریحی می‌روند و از زیبایی‌های افغانستان لذت می‌برند، در حالی که ما حتا اجازه‌ی خروج از خانه بدون محرم را نداریم، خیلی ناراحت می‌شوم. طالبان برای گردشگران همه‌ی امکانات سفر را فراهم می‌کنند، اما ما زنان افغانستان حتا نمی‌توانیم از بند امیر در بامیان بازدید کنیم. این تبعیض برایم غیرقابل تحمل است.»

الزامات ورود گردشگران به افغانستان

افغانستان در دوران حاکمیت طالبان به مقصدی جذاب برای گردشگران خارجی بدل شده است. با کاهش حملات مسلحانه، انفجاری و انتحاری از سوی طالبان و تأمین نسبی امنیت در شاهراه‌ها، شمار گردشگرانی که به این کشور سفر می‌کنند، به شکل چشم‌گیری افزایش یافته است. بسیاری از این گردشگران که چهره‌های شناخته‌‌شده‌ی شبکه‌های اجتماعی هستند، افغانستان را به‌‌عنوان مقصدی خاص و کم‌‌هزینه انتخاب می‌کنند و محتوایی که از این سفر تهیه می‌کنند، در فضای مجازی بازدیدهای میلیونی به‌‌دست می‌آورد.

گردشگران خارجی پس از ورود به افغانستان، ابتدا باید به وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان مراجعه کنند. در این وزارت‌خانه برای آنان مجوز ورود صادر می‌شود و طالبان به‌‌طور مشخص به آنان هشدار می‌دهند که نباید محتوایی در مورد زنان و دختران افغانستان یا موضوعات سیاسی داخلی تهیه کنند. این تعهدنامه، به‌‌عنوان شرط اصلی صدور مجوز در نظر گرفته شده و بیشتر گردشگران نیز برای جلوگیری از مشکل، قوانین طالبان را رعایت می‌کنند. به همین دلیل در محتوای تولیدشده توسط اینفلوئنسرها، نشانی از محرومیت زنان افغانستان، سرکوب اجتماعی و محدودیت‌های شدید علیه آنان دیده نمی‌شود.

در همین حال، شماری از اعضای طالبان نیز به‌‌طور مستقیم در بخش گردشگری فعال شده‌اند و از این راه درآمد به‌‌دست می‌آورند؛ پدیده‌ای که گردشگری را به یک منبع درآمد تازه برای طالبان بدل کرده است.

حضور چهره‌های جنجالی

در چهار سال گذشته، برخی از چهره‌های جنجالی شبکه‌های اجتماعی به افغانستان سفر کرده‌اند که حضورشان با واکنش‌های گسترده‌ی داخلی و خارجی روبه‌رو شده است. از جمله این افراد، ویتنی رایت، بازیگر فیلم‌های پورن است که حدود شش ماه پیش به افغانستان سفر کرد. او در طول سفرش از چندین ولایت این کشور بازدید کرد و عکس‌ها و ویدیوهای متعددی را در صفحه‌ی اینستاگرامش منتشر ساخت.

این تصاویر و ویدیوها بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشت و موجب شد شمار دنبال‌‌کنندگان او در شبکه‌های اجتماعی افزایش یابد. نکته‌ی قابل توجه این است که طالبان در میدان هوایی کابل به دقت پیشینه‌ی مسافران ورودی به کشور را بررسی می‌کنند، اما ویتنی رایت توانست بدون مشکل وارد افغانستان شود و محتوای خود را آزادانه منتشر کند.

یکی از دلایل اصلی افزایش سفر گردشگران خارجی به افغانستان، کم‌‌هزینه بودن این سفر است. در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر، هزینه‌های مربوط به اقامت، خوراک و حمل‌ونقل در افغانستان به‌ مراتب کم‌تر است. علاوه بر این، محتوایی که گردشگران از سفر به افغانستان منتشر می‌کنند، معمولا پربازدیدتر از محتوای مشابه از دیگر کشورها است و درآمد آنان از طریق شبکه‌های اجتماعی را به شکل چشم‌گیری افزایش می‌دهد. به این ترتیب، افغانستان برای اینفلوئنسرها به مقصدی دو سر سود تبدیل شده است؛ هم سفر ارزان‌تر است و هم محتوای تولیدشده بازدید و درآمد بیشتری به همراه دارد.

در حالی که طالبان در داخل کشور محدودیت‌های شدیدی بر آزادی‌های فردی، به‌ویژه حقوق زنان، اعمال کرده‌اند، برخوردشان با گردشگران خارجی کاملا متفاوت است. ویدیوها و عکس‌های متعددی وجود دارد که در آن‌ها زنان گردشگر خارجی در کنار نیروهای طالبان دیده می‌شوند و حتا در برخی موارد با سلاح‌های طالبان عکس گرفته‌اند.