بُحران هویت در معماری معاصر افغانستان

مهندس محمدرضا عبدی
معماری از مهمترین نشانه‌ها و ویژگی‌های فرهنگِ هر ملت و هر دوره‌ی تاریخی و نشان‌دهنده‌ی فضای زیست انسان در هر زمان و مکان می‌باشد. معماری همیشه و در همه حال تابع اصول و ضوابط معین و شناخته‌شده‌یی است. معماری پیوندی استوار و ناگسستنی با فرهنگ، الگوهای رفتاری و ارزش‌های جامعه دارد. به همین دلیل است که سبک معماری هر دوره‌یی انعکاسی از فرهنگ و هنر آن دوره محسوب می‌شود. همان‌گونه که تغییرات در معماری با تغییراتی که در سایر عرصه‌های زندگی به‌وقوع می پیوندد متناسب است و این تغییرات لازمه‌ی معماری پویا و زنده است تا بتواند نیازهای جدید انسان را پاسخگو باشد.
بررسی كلمه‌ی «هویت»
هویت /Hoviyyat/ مترادف کلمه‌ی ماهیت، وجود، تشخص به‌معنای شناسه، چیستی، کیستی است. هویت در اصطلاح به‌معنای مجموعه‌یی از خصوصیات و مشخصات اجتماعی، فرهنگی، روانی، فلسفی، زیستی و تاریخی همسان است که بر یگانگی یا همانند اعضای آن دلالت می‌کند. آن را در یک ظرف زمانی و مکانی مطلق به‌طور مشخص و قابل قبول و آگاهانه از سایرگروه‌ها، افراد و متعلق به آن‌ها متمایز می‌سازد.
به‌صورت کلی هویتِ معماری در چهار بُعد می‌تواند شکل بگیرد:
– عوامل جغرافیایی/اقلیمی
– عوامل سیاسی/تاریخی
– عوامل اقتصادی/معیشتی
– عوامل فرهنگی/اعتقادی
هر هویتِ جدید معماری بر اصول، روش‌ها و سُنت‌های سبک‌های پیشین استوار است و به همین علت بین سبک‌های گوناگون معماری در گذشته‌ی کشور رابطه‌یی چنان محکم وجود دارد که مرزبندی در بین آن‌ها دشوار به‌نظر می‌رسد. این نزدیکی اصول و روش‌ها در بین سبک‌های گوناگون نشأت‌گرفته از فرهنگ، سُنن، اقلیم و الگوهای رفتاری مشابه افراد جامعه می‌باشد که با اندک تغییرات در شیوه‌های جدید زندگی و فرهنگ مردم که ریشه در زمان دارد به‌علت پاسخگویی به نیازهای جدید باعث به‌وجود آمدن هویت‌های معماری می‌گردیده است. لذا زمان همیشه در حرکت است و آن ملتی/مردمی موفق هستند که مهندسان/طراحان آن کشور نیازهای معماری جامعه را درک کند و زمان و مکان جامعه خود را بشناسد و بر اساس شناخت دقیق از زمان و مکان خویش طراحی‌هایی مبتی بر نیاز جامعه و مردم خویش خلق کنند. بنابراین معماری همیشه و در همه حال با زمان و مکان همراه و هم‌قَدم بوده است، معماری همساز و همگام با زمان خود و این زمان است که بر اساسِ ماهیت خویش فرهنگ‌ها، سُنن و الگوهای رفتاری را می‌سازد و یا تغییر می‌دهد. شاید معماری مبتنی بر سُنت باشد اما دیگر متعلق به آن نیست. به همین دلیل هزاران سال است که رسوم و فرهنگ تمدن‌های مختلف مانند بودایی، یونایی، زردشتی و اسلامی، فرهنگ و هنرِ معماری افغانستان را متاثر ساخته است. علایم فرهنگ‌های مختلف این تمدن‌ها یکی پی دیگر در آثار و معماری افغانستان هویدا است. هر تمدن بعد از گذشت دوره‌اش نشانه، طرح و نمونه‌های مختلف معماری را در افغانستان به ارمغان آورده است. هر جنبش و حرکت مهندسی یک رابطه‌ی جدید همزیستی با محیط خود را از طریق استفاده‌یی متفاوت از نمادها، طرح‌ها، و مواد ساختمانی نشان داده است.
جامعه‌ی امروز افغانستان اعم از شهرنشینان و روستائیان بنا بر عواملی مانند جنگ و خشونت‌های مدید در یک بستر فرهنگی بیگانه به‌دور از سنت‌ها و ارزش‌های تمدنِ افغانستانی در یک هویت نامشخص و نامعلوم زندگی می‌کنند. ابعاد و پیامدهای منفی جنگ نه‌تنها در عرصه‌ی سیاسی و اقتصادی بلکه در بُعد فرهنگی و هنری تاثیرات منفی و قابل ملاحظه‌یی به همراه داشته است. امروز ارزش‌ها و سُنت‌های افغانستانی نه‌تنها در جهان گمنام می‌باشد بلکه در داخل کشور نیز در حالت بی‌هویتی فرهنگی و معماری به‌دور از ارزش‌ها و سُنت‌های افغانستان به‌سر می‌بریم.
اکنون نیاز اساسی است که نخست بسترهای سُنتی، فرهنگی و معماری افغانستان بازخوانی و بازسازی گردد و به طرف تولید و شناخت از سُنت‌های اصیل در راستای بازکردن نام و نشان از معماری و هنر افغانستان حرکت علمی و پژوهشی توسط متخصصان معماری و فرهنگی صورت گیرد. بناءً هیچ شهروندِ افغانستان و انسانی در جهان نمی‌تواند منکر تاثیرات معماری و هنر بر رفتار و روح انسان در یک جامعه باشد. رفتارهای والای انسانی متاثر از بخشِ بزرگ معماری و هنر متناسب با ارزش‌ها و اخلاقیات، فرهنگ های اصیل یک کشور است. امروز در کشوری مانند افغانستان به‌دلیل فراموش شدن فرهنگ و هنر، رفتار شهروندان تبدیل به یک هنجار گردیده است. می‌توان دلیل و علت‌های آن را در معماری غیرعلمی و غیر معیاری به‌دور از ارزش‌های سُنتی و اخلاقی در شهرهای بزرگی مانند کابل جست‌وجو کرد. امروز شهر کابل نسبت به دیگر شهرهای افغانستان در بی‌هویت‌ترین عصر خویش به‌سر می‌برد و این بی‌هویتی در معماری و شهرسازی کشور یکی از دلایل تاثیر منفی در رفتار شهروندانِ کابل و افزایش هنجارها گردیده است.
عمده‌ترین مشکلات در روند بی‌هویتی معماری معاصر افغانستان می‌تواند نکات آتی باشد:
1- نبود نظام کنترل بر معماری مسکن و شهرک‌ها
2- عدم تببین الگوهای مهندسی/ معماری از سوی شهرسازی
3- در نظر نگرفتن شرایط اقلیمی، فرهنگی و ارزش‌ها از سوی طراحان/مهندسان
4- نبود مراکز علمی برای تحقیق و پژوهش در امر الگوسازی مناسب
5- عدم الگوگیری از فنون روش‌های معماری سنتی در معماری معاصر
6- تاثیر روند جهانی شدن بر هویتِ معماری افغانستان
-9 نگرش تجارتی به امر ساخت‌وساز مسکن در افغانستان
توجه به نکات فوق می‌تواند ثبات مهندسی/معماری را در افغانستان محکم و قوی نماید. در کشوری مانند افغانستان به‌جای بنا نمودن مسکن و ساختمان‌های اداری و تجارتی بدون کیفیت باید در راستای تقویت‌سازی و بهبود کیفیت معماری و سرانجام متوجه مهندسی/ معماری سنتی و در افغانستان شویم. با استفاده از روش‌های سنتی در مسیر غلبه بر بحران هویت در عصر معاصر برآییم.
نتیجه‌گیری
معماری و هنر افغانستان در طول تاریخ این سرزمین دارای نشانه‌ها و علایم به سَبک خویش بوده است و به این علایم و نشانه‌‌‌های معماری و هنر ایجاب می‌کند راهکارهایی در جهت احیاء ترویج و گسترش فرهنگ معماری و هنر افغانستان صورت گیرد. به همین ملحوظ معماری قابل هدایت و برنامه‌ریزی است. در گذشته با امکانات اندکی توانسته‌ایم شاهکار‌های بزرگی خلق کنیم. معماری خوب براساس اندیشه‌ی فرهنگی جامعه باید شکل بگیرد که افراد جامعه بتوانند در فضای آشنا به خودباوری و بالندگی برسند. عقب‌افتادگی معماری انعکاس عقب‌ماندگی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است. بنابراین ضروری است که وزارت مسکن و شهرسازی اصول و قوانینی را تدوین و به‌عنوان دستورالعمل اجرایی در ساخت بناهای دولتی و خصوصی ابلاغ نماید. در اخیر پیشنهاد می‌شود کمیته‌ی معماری/مهندسی با استفاده از کارهای صورت‌گرفته در وزارت مسکن و شهرسازی این اصول را تدوین و به تصویب مجلس نمایندگان افغانستان برساند و این آیین برای بهبود بازسازی هویت معماری معاصر افغانستان در روند مسکن و شهرک‌سازی متناسب با شرایط هر نواحی _ ولایت کشور احداث و اجراء گردد. از روند ساخت‌وساز غیرفنی/غیرتخصصی در شهرها جداً جلوگیری به‌عمل آید و مسوولین امر اجازه ندهند که ساخت‌وسازهای غیر معیاری برروند بی‌هوتی، بی‌فرهنگی معماری کشور نقش مخرب را بازی کند.