جان کالابرس، استاد دانشگاه امریکن
ترجمه: سمیعالله مهدی
بخش نخست
در جریان حاکمیت رییسجمهوری شی جینپینگ، رهبر دستهجمعی حزب کمونیست، چین به یک فرد تقلیل یافته و محدودیت در دورههای کاری ریاستجمهوری از میان رفته است. «اندیشههای شی جینپینگ» رسما وارد اساسنامهی حزب کمونیست شده است. به همینگونه ابتکار کمربند و راه، بهعنوان بلندپروازانهترین برنامهی توسعهی زیربنا، نشان انگشت شی را در خود دارد. این ابتکار مثال برجسته از تغییر تعیینکننده در سیاست خارجی چین از «گزیدن و پنهانشدن» دورهی دنگ شاوپنگ به «تکاپو برای پیروزی» امروز است.
چون ابتکار کمربند و راه از بنیاد یک پروژهی سیاسی است، حالا هر توجیه اقتصادی که برای آن بیان شود، سال 2049 بهعنوان تاریخ تکمیل ابتکار کمربند و راه در نظر گرفته شده که همزمان با جشن صد سالگی پایهگذاری جمهوری خلق چین خواهد بود. بنابرآن، باید به ابتکار کمربند و راه مانند یک برنامهی بلندمدت جهانی نگاه کرد که مشروعیت حزب کمونیست را بلند میبرد و قدرت و میراث رییسجمهور شی را استحکام میبخشد. به همین دلیل مناسبات خارجی چین کمربند و راه محور و حزب حاکم چین نیز در آیندهی قابل پیشبینی کاملا متعهد به عملیسازی این پروژه باقی خواهند ماند.
این واقعیت که ابتکار کمربند و راه از تقدس قانونی برخوردار شده است و دورهی کاری شی بهعنوان رییسجمهور بدون محدودیت تمدید شده، تا اندازهای از محوریت و دیرپایی ابتکار کمربند و راه اطمینان میدهد، اما به معنای تضمین مسیر خطی پیشرفت و تحقق حتمی انتظارهای تعیینشده نخواهد بود. در واقع، نیروی شتاب ابتکار کمربند و راه در این اواخر بهدلیل شکست و ریختهای متعدد کاهش یافته است. تاکنون، بهرغم موانع در مسیر تطبیق پروژههای مرتبط به کمربند و راه، چین پیشرفتهایی در شرق میانه داشته است. سقوط ارزش نفت که با بحران اقتصادی جهانی ناشی از بیماری کووید19 مضاعف شده است، میتواند سبب کوچکترشدن برنامهها و تعویق در عملیشدن پروژهها در منطقه شود. اما چین و شریکهای مشتاق منطقهایاش قرار نیست از تلاش برای گسترش جادهی دریایی ابریشم دست بکشند.
پروژهی قرن چین: جریانهای متضاد
تا پایان جنوری 2020، چین 200 سند همکاری مرتبط به ابتکار کمربند و راه را با 138 کشور و 30 سازمان بینالمللی امضا کرده است. این پذیرایی گرم بیانگر این است که کشورهای دخیل در این پروژه آن را فرصتی برای تسریع رشد اقتصادی با تقویت قدرت رقابتشان، جذب سرمایهگذاریهای خارجی، ایجاد تنوع در اقتصاد، و بهبود زیربناهای فیزیکی خود میبینند. با اینحال، این پروژه از زمان راهاندازی رسمی آن در سال 2013، تا اندازهای با شک همراه بوده است. از 2017 به بعد، به سبب سابقهی ناهموار ان، انتقاد و مقاومت در برابر ابتکار کمربند و راه بیشتر است. این واکنشهای منفی نشاندهندهای طیف گسترده از نگرانیها است.
یکی از این نگرانیهای مرتبط به تأثیرات زیست محیطی ابتکار کمربند و راه است. چنانکه برخی از گزارشهای نشان میدهد ارزیابیها تأثیرات زیستمحیطی و اجتماعی این پروژه یا تکمیل نشده یا به شکلی تصادفی انجام شده، تکذیب شده و یا در کشورهای که نهادهای تطبیقکنندهی حکومت ناتوان است، به گونهی کامل نادیده گرفته شده و کنار گذاشته شدهاند. چنان که بانک اطلاعات مالی انرژی جهانی چین برملا میکند، پروژههای انرژی زغالی بیش از نیم سرمایهگذاریهای خارجی چین را در بر میگیرد. این وضع، سبب مطرحشدن اتهامات چون «محکومشدن شرکای چین به تولید گازهای گلخانهای با درجهی بلند» که ممکن است امنیت زیستمحیطی را در سطح محلی و جهانی به شکل جبرانناپذیر صدمه برند. در کشورهای که به دنبال ساختن نیروگاههای انرژی با استفاده از ابتکار کمربند و راهاند، تولید انرژی زغالی در تضاد با خواست شهروندان برای انرژی پاک بهنظر میرسد.
مشکل دوم، در نبود پیمانهای معیاری، داوطلبی باز، و عدم سازوکارهای محافظتی ضد فساد است که سبب ناشفافشدن پروژهها شده است. در واقع، شرکتهای چینایی از ناشفافترینهای در میان شرکتهای چندملیتیاند که بازارهای در حال رشد فعالیت میکنند. حتا تا 2019 کمیسیون ملی توسعه و اصلاحات [چین] فهرست کامل پروژههای تأییدشده از سوی کشورهای شریک ابتکار کمربند و راه را بیرون نداده بود. درحالیکه شرکتهای چینایی داوطلبیهای پیمانکاران را در انحصار خود دارند، اطلاعات در مورد تدارکات عامه و همچنان شرایط و میزان تأمین مالی بدهیها ناقص دسترس نیست. این موضوع نگرانی در مورد خطر سوءاستفاده از منابع دستبرد نخبگان را افزایش داده است.
انتقاد دیگر بر چین این است که تمویل مالی ابتکار کمربند و راه خطر افسردگی بدهکاری را برای شماری از کشورهای وامگیرنده افزایش داده است. نگرانی این است که روش وامدهی چین کشورها را با مقروضیت بیشازحد روبهرو میکند که سرمایهگذاریهای سالم را صدمه رسانده، سبب میزان ناسالم وابستگی به چین بهعنوان وامدهنده شده، تنشهای داخلی را بدتر کرده و در صورت ناتوانی در پرداخت وامها باعث سرازیرشدن مشکلات به آنسوی مرزها میشود. قضیهای که بیشتری گزارشها در مورد آن نشر شده و تاکنون یگانه مورد تصرف کامل دارایی دانسته میشود، قضیهی بندر همبانتوتا در سریلانکا است که سبب احتیاط بیشتر در کشورهایی شده است که به دنبال تمویل پروژههای کمربند و راهاند.
از چگونگی نظارت از پروژه و هماهنگی ابتکار کمربند و راه نیز انتقاد شده است. نمونههای از مدیریت ضعیف مرتبط به پروژههای کمربند و راه به عوامل متعدد روشهای غیررسمی، غفلت مزمن از دقت کافی، و گریز مدیران پروژه از مسئولیت، تا مشکل گستردهتر پراگندگی میان شرکتهای دولتی، بازیگران محلی و منطقهای که سبب میشوند هرازگاهی پا پیش بگذارند و مشکل را حل کنند.
انتقادهای در حال افزایش از کمربند و راه نهتنها به اعتبار چین صدمه زده، بلکه مناسبات چین با کشورهای شریک کمربند و راه را نیز خدشهدار کرده است. پس از آنکه آثار واگذاری رسمی بندر همبانتوتا از سوی سریلانکای مقروض به چین در میان شرکای کمربند و راه آشکار شد، کشورهای شریک شروع به کاهش، تعویق و حتا لغو پروژهها کردند. گزارشهایی از لغو دو پروژهی مرتبط به کمربند و راه در اگوست 2018 از سوی مالیزیا، گمانهزنیها در مورد لغو سایر پروژهها را نیز افزایش داد. دو ماه بعد، سیرا لیون تبدیل به نخستین کشور افریقایی شد که خروج خود از پروژهی کمربند و راه را اعلام کرد.
با این حال، این مشکلات و عارضهها نهتنها سبب پایان کار کمربند و راه نمیشود بلکه در عوض فرآیندی را برای ارزیابی مجدد و تنظیم دوباره ایجاد میکند. با وجودی که چین در ابتدا با در برابر انتقادهای بینالمللی و اختلاف نظرهای داخلی بهشدت از کمربند و راه دفاع میکرد، رویهی چین از حملهی متقابل علیه منتقدین به تلاش برای همکارساختن آنها تغییر کرده است. در میانههای 2017، فشارهای در حال افزایش روی چین برای بازبینی رویکردش در پروژههای کمربند و راه سبب شد رهنمودهای ملی با انگیزهی تنظیم بهتر امور پروژههای که در آن شرکتهای دولتی و خصوصی چین در بیرون از کشور دخالت داشتند، ساخته شود. در نظر بود تا با گنجاندن نیازهای محلی و همسویی با استرتژی کشورهای شریک، چهرهی قابل پذیرشتر از کمربند و راه به دنیای خارج معرفی کند.
ادامه دارد…