درنگی بریک تراژدی

شهریار فرهمند

تلفات غیرنظامیان در افغانستان اکنون به قصه پیش پا افتاده و تکراری بدل شده است. هر روز نهادهای داخلی و خارجی در مورد شمار و میزان تلفات غیرنظامیان آمار‌ها و نتیجه تحقیقات شان را اعلام می‌کنند که هرکدام از افزایش تلفات غیرنظامیان حکایت می‌کند. براساس تحقیقات یک نهاد آمریکایی از سال 2001 تاکنون بیش از صد هزار تن در افغانستان کشته شده و به همین میزان زخمی شده اند. شاید این بخشی اندک از این تراژدی باشد و میزان واقعی تلفات غیرنظامیان خیلی‌ها بیشتر از این باشد.

از سال 2009 تاکنون که سازمان ملل اقدام به ثبت تلفات ملکی در افغانستان کرده است، آمار تلفات غیرنظامیان همواره روند صعودی ‌پیموده است. براساس آخرین سروی آن‌ها، در سال 2014 میزان تلفات غیرنظامیان 19 درصد افزایش یافته است. براساس این تحقیقات طالبان و دیگر گروه‌های شورشی تروریست عمده‌ترین عامل تلفات ملکی بوده است. هرچند در مواردی عملیات نیروهای امنیتی افغانستان و نظامیان خارجی نیز منجر به تلفات غیرنظامی شده؛ اما نقش آن‌ها در مقایسه با مخالفان اندک است.

گفته می‌‌شود بیش‌‌تر این تلفات ناشی از بمب‌‌گذاری‌های کنار جاده، رویداد‌های انتحاری و یورش‌های مسلحانه‌ی مخالفان مسلح دولت بوده است. تلفات غیرنظامیان تراژدی ناتمام در افغانستان بوده که سال‌‌ها‌ست گلیم مرگ را در خانه‌های مردم افغانستان پهن کرده است. از سه دهه پیش هنگامی‌که نخستین گلوله‌های ناآرامی و بی‌‌ثباتی برای جنگ قدرت و حکومت به صدا در‌آمدند، ناقوس منحوس تلفات غیرنظامیان نیز نواخته شد و با گذشت بیش از سه دهه، هنوز طنین مرگ و کشتار در زندگی مردم افغانستان جاری و ساری است. طی این سه دهه تغییرات و دگرگونی‌های زیادی در سیاست، جامعه‌ و فرهنگ افغانستان رو‌نما گردیدند؛ اما چیزی که هیچ‌‌گاهی تغییر نکرد، تراژدی مرگ و کشتار غیرنظامیان است.

قربانی و تلفات، پدیده‌های ثابت در زندگی افغان‌‌ها در سه دهه‌‌ی اخیر بوده ‌اند. از آغاز حضور جامعه‌ جهانی و ایجاد نظام جدید که زمینه‌‌ی نفس کشیدن برای مردم افغانستان مساعد شد، انتظار می‌رفت که این پدیده‌های منحوس در زندگی افغان‌ها تغییر کند و صلح و آرامی به زندگی مردم افغانستان برگردد؛ اما چنین نشد. تحول و بهبودی چشم‌‌گیری در صلح و امنیت، این گم ‌شدگان دیرین مردم افغانستان رونما نگردید و شیپور مرگ از شهرها و روستاهای افغانستان قطع نشد. تنها چیزی که تغییر کرد، ایجاد ابزارها و شیوه‌های جدید کشتار بود. ترور و انتحار به عنوان شیوه‌‌های تازه‌‌ی کشتار، در زندگی مردم افغانستان رسم شد و هر شب و روز شاهد قربانیان بیش‌‌تر و بیش‌‌تر در این جغرافیای فاجعه بودیم. مسئول بیش‌‌تر کشتار‌ها و تلفات، تروریستان و مخالفان مسلح دولت شناخته شده ‌اند. در تمامی گزارش‌ها و تحقیقاتی که در زمینه‌‌ی کشتار غیرنظامیان هر‌از‌چندگاهی صورت گرفته، مسئولیت بیش‌‌تر کشتار و تلفات به عهده‌‌ی طالبان و‍‍‍ پس از آن نیروهای خارجی بوده است. این گزارش‌ها نشان می‌‌دهند که نیروهای امنیتی افغانستان برخورد و رویه‌‌ی بهتری در جنگ داشته و هنجار‌ها و مقررات حقوق بشری را در شرایط جنگی احترام کرده ‌اند. دولت افغانستان و متحدان خارجی ‌اش نتوانستند از مردم افغانستان در برابر این پدیده دفاع کنند. با این ‌که ابزارها و شیوه‌‌های کشتار مردم افغانستان توسط تروریستان، شیوه‌های تکراری اند؛ اما دولت هرگز نتوانست در برابر این تاکتیک، روش‌های مؤثر حفاظت از جان غیرنظامیان را وضع و اجرا کند.

در گیر و دار جنگ و مصالحه طی سال‌های گذشته، اساسا مسئله‌‌ی کشتار غیرنظامیان به ‌کلی فراموش گردیده و به عنوان یک موضوع پیش‌ پا افتاده و حاشیه‌ی در خیال سیاست‌ مداران ما و نیروهای خارجی مطرح بوده است. در چنین وضعیتی، امید چندانی به کاهش تلفات غیرنظامیان در افغانستان متصور نیست و به نظر می‌‌رسد که حداقل برای مدت‌های دیگر نیز مردم افغانستان این تراژیدی‌‌ها را تحمل نمایند. حداقل در چشم‌‌انداز کنونی، هیچ امیدی وجود ندارد و متأسفانه دورنما تاریک‌‌تر به نظر می‌‌رسد.