نویسنده: MICHEAL KUGELMAN
برگردان: جواد زاولستانی
منبع: فارن پالیسی
از مدتها بدینسو باور بر این بود که ملا عمر دیگر زنده نیست. پس از آشکار شدن مرگ ملا عمر در روز چهارشنبه، یک پرسش اساسی ایجاد میشود و آن این است که چرا کابل مرگ ملا عمر را در این نقطهی حساس روند صلح، اعلام کرد؟
به ویژه، چرا کابل روند صلحی را تخریب کند که عاجزانه و بیصبرانه میخواست به موفقیتی برسد و فقط در این اواخر، اندکی جدی شده بود؟
یقینا کابل میدانست که اعلام مرگ ملا عمر تنشها را در میان طالبان تقویت خواهد کرد و سبب ایجاد یک بحران عمیق و جدی خواهد شد که موجویت ساختار سازمانی طالبان را تهدید کند. این انتقال رهبری، جنجالی، زمانگیر و احتمالا خونبار خواهد بود که میتواند انرژی طالبان را در این راه مصرف کند و توانایی آنان را برای تمرکز روی گفتوگوهای صلح محدود سازد.
پس گپ از چه قرار است؟
شاید بعضیها نتیجهگیری کنند که کدام تخریبکنندهی این روند، با اعلام مرگ ملا عمر، خواسته است این روند را سبوتاژ (تخریب) کند. کسانی که این کار را کرده باشند، کم نیستند- مقامهای استخبارات پاکستان که دوست دارند افغانستان در جنگ دوامدار بسوزد تا هند نتواند در آن جای پایی برای خود باز کند؛ رقیبان اشرف غنی که مخالف این روند مصالحه هستند و نمیخواهند پاکستان نقش رهبریکننده را داشته باشد؛ چهرههای سرسخت و تندرو طالبان که مخالف گفتوگو هستند و با توجه به دستآوردهای اخیرشان در میدان نبرد، ادامهی جنگ را بر صلح ترجیح میهند.
مشکل این دیدگاه این است که هیچ کسی از پاکستان، از میان چهرههای مخالف اشرف غنی و هیچ عضو طالبان مرگ ملا عمر را اعلان نکرد. این حکومت افغانستان بود که خبرساز شد- نهادی که میخواهد روند صلح تخریب شود. احتمالا این بهترین کاری بود که در این تلاقیگاه توطئه میشد انجام داد. داستان میتواند از این قرار باشد: بر اساس گزارشها، پاکستانیهای که خبر مرگ ملا عمر را با حکومت افغانستان در جریان گذاشته، میخواستهاند که روند گفتوگوها را سرعت بخشند و روابط خود را با کابل تقویت کنند. با شریک کردن خبر مرگ ملا عمر، حکومت افغانستان را تشویق کرده باشند که این خبر را برای جهانیان پخش کند.
با این حال، حتا با تصور اینکه یک تخریبکنندهی پاکستانی یا هر تخریبکنندهی دیگر، این معلومات را با حکومت افغانستان شریک کرده باشد، احتمالا بهتر آن بود که حکومت افغانستان در این لحظهی حساس روند صلح، در انتشار خبر مرگ ملا عمر شتاب نمیکرد. برعلاوه، تلاشهای پاکستان برای تخریب روند صلح به این شکل، سبب تخریب اختر محمد منصور نیز خواهد شد. ملا اختر محمد منصور که از مدتها بدینسو فرد شماره دوم طالبان بود، با پاکستانیها نزدیک و پشتیبان روند صلح است.
دو فرضیهی دیگر هم میتوانند مطرح شوند. اما هیچ یک چندان قناعتدهنده نیستند. این دو فرضیه میتوانند اینها باشند: دولت افغانستان دلایل خوبی داشته است تا باور کرده باشد که روند صلح جهت بدتری گرفته است و سپس تصمیم گرفته باشد که با اعلام این خبر، طرفها را از گفتوگو خارج کند. در واقع، گفتوگوها به مرحلهی غیرقابل منتظرهای رسیده بودند. یا به شکل مشابه، بعضی از شریکان قابل اعتماد مخالف صلح با طالبان که بر کابل نفوذ داشتهاند، فشار وارد کردهباشند که روند گفتوگو را آهسته سازد. در واقع، تأثیرگذارترین طرفها بر افغانستان- امریکاییها، چینیها، تمویلکنندگان جامعهی بینالمللی و هندیها که با این روند مخالفت بیشتر دارند- همه از مصالحه پشتیبانی میکنند.
و شاید هم کابل چنین فکر کرده باشد که اعلام مرگ ملا عمر، طالبان را متحد سازد، درست شبیه مرگ یک بزرگ قابل احترام خانواده که وابستگان پراگنده را در مراسم تشییع و تدفین گردهم میآورد. اما واقعیت این است که مرگ ملا عمر، احتمالا در میان طالبان سبب پراکندگی و تفرقه خواهد شد.
بدون در نظرداشت اینکه کابل چه وقت و چگونه از مرگ ملا عمر آگاه شده است، این قدر روشن است که کابل ظاهرا به این باور رسیده است که اعلام مرگ ملا عمر به نفع روند صلح تمام خواهد شد. در بیانیهی رییس جمهور در روز چهارشنبه آمده بود:«حکومت افغانستان به این باور است که اکنون راه برای صلح بیشتر از پیش هموار شده است. و به این خاطر، از تمام مخالفان مسلح میخواهیم که با استفاده از این فرصت به روند صلح بپیوندند.»
در نگاه اول، این داوری به شکل وحشتناکی اشتباه به نظر میرسد. دور دوم گفتوگوها که قرار بود روز جمعه (دیروز) برگزار شود، بر اساس درخواست طالبان به تعویق افتاد. و از هر لحاظ، طالبان آنقدر گیج و پریشان خواهند شد که نتوانند به زودی روی گفتوگوهای صلح متمرکز شوند. تأیید مرگ ملا عمر، رقابت فزاینده را میان ملا اختر محمد منصور و پسر بزرگ ملا عمر، ملا محمد یعقوب، برای به دست آوردن رهبری طالبان به اوج خواهد برد.
در اوایل این هفته، خبرنگار پاکستانی، رحیم الله یوسفزی، از «سرکشی و تمرد فرماندهان مشخص و مهم طالبان» در برابر دستور منصور گزارش داد. بر اساس گزارش یوسفزی، این جنبش جدید بر محور محمد یعقوب که «گفته میشود در صورت تأیید مرگ پدرش، برای به دست گرفتن رهبری طالبان آماده است» در حال شکلگیریست. اساسا، نبرد از حالا آغاز میشود. گلولههای شادیانه پیشاپیش فیرشدهاند. در آغاز صبح روز پنجشنبه، مطبوعات پاکستانی گزارش دادند که شورای رهبری طالبان، منصور را جاگزین ملا عمر برگزیدهاند.
با این حال، احتمال دارد کابل دربارهی مسیر آیندهی گفتوگوهای صلح دیدگاه متفاوتی داشته باشد. شاید دولت افغانستان به این باور باشد که با اعلام مرگ ملا عمر، طالبان را درگیر بحران کرده و آنان را تضعیف سازد. با این بحران، طالبان از اهرمهای فشار که ناشی از نمایش قوی آنان در میدان جنگ بود، محروم میگردند. شاید پیام کابل به طالبان این باشد: شما بدون رهبر و پراکنده هستید. چرا دست از جنگ برداشته و با ما گفتوگو نمیکنید تا ما بتوانیم زمینه را برای ادغام شما در نظام سیاسی مساعد سازیم.
تا حدودی چنین دیدگاهی، منطقی نیز است. به ویژه، این دیدگاه زمانی منطقیتر به نظر میرسد که تهدید فزایندهای را که جنگجویان طرفدار دولت اسلامی در ماههای اخیر متوجه طالبان کردهاست در نظر بگیریم. تعدادی از آنان به دلیل ناراحتی از غایب بودن رهبر معظم شان از طالبان جداشده و به گروه دولت اسلامی پیوستهاند. در ولایت ننگرهار، جنگجویان داعش در برابر نیروهای وفادار به طالبان میجنگند. اعلام مرگ ملا عمر، احتمالا زمینه را برای کوچ دستهجمعی ناراضیان طالبان به جانب گروه دولت اسلامی (داعش) فراهم خواهد کرد.
با این وجود، این روایت دربارهی اینکه طالبان خود را شکستخورده خواهند یافت و توانایی فکر و عمل به حیث یک گروه واحد را نخواهند داشت، اغراق میکند. همچنان، دستآوردهای طالبان در میدان نبرد را حتا با وجود چالشی که داعش در برابر آنها خلق کرده، دستکم میگیرد.
سرانجام، آشکار کردن مرگ ملا عمر ایمان و اعتماد طالبان را از بین خواهد برد. آنان اکنون کتاب ملا عمر را بسته خواهند کرد و به دور جدید مصالحه وارد خواهند شد.
کابل آخرین گامهایش را برخواهد داشت. اما باز هم فراموش نکنیم که حکومت شکنندهی وحدت ملی در لحظههای حساسی قرار دارد. این حکومت در حالی تلاش میکند به صلح دست یابد که در میدان نبرد دستآوری ندارد. ملت خسته از جنگ، با عصبانیت از دولت انتظار دارند که در برابر طالبان با قاطعیت گام بردارد.آنان با گذشت هر روز، بیشتر از پیش بر حکومتشان خشمگین میشوند.
