هارون رشید / بیبیسی، اسلامآباد
صرفنظر از اشتباهات گذشته و تاریخی پاکستان در تربیت و بازگذاشتن دست پیکارجویان، این کشور این روزها از آن گلایه دارد که قدر رفتار و برخورد مثبتش آن طور که باید، دانسته نمیشود. بخش اعظم گروه حاکم در پاکستان در تلاشی که این روزها عبث به نظر میرسد، سعی دارند به جهان اطمینان دهند که دادن ۴۰ هزار کشته در ۱۲ سال گذشته در جنگ با ترور، دلیل محکمی براین است که پاکستان از پیکارجویان به عنوان ابزاری در زمینهی سیاست خارجی استفاده نمیکند.
نواز شریف، نخستوزیر پاکستان در ملاقات اخیرش با باراک اوباما، رییس جمهوری امریکا دوباره قول داد که کشورش اجازه نخواهد داد از قلمرو آن برای بیثبات کردن کشورهای همسایه استفاده شود.
چرا تعلل در عملیات علیه وزیرستان شمالی؟
اما در مورد حمایت دولت پاکستان از شبکهی «مرگبار» حقانی و بیعلاقگی دولت به برخورد با آنها در منطقهی قبیلهنشین وزیرستان شمالی (در مرز افغانستان)، استدلالهای پاکستان برای عدهی کمی قانع کنندهاند. به نظر میرسد در میان گروه حاکم در پاکستان بر سر مسئلهی انجام یک عملیات نظامی جدید در وزیرستان شمالی اختلاف وجود دارد.
فرماندهان نظامی معتقدند که پیش از دست زدن به یک ماجراجویی جدید، باید اجماعی سیاسی– نظیر آنچه در ماجرای سوات اتفاق افتاد– ایجاد شود. در سال ۲۰۰۹، پارلمان پاکستان به اتفاق آرا به ارتش چراغ سبز داد که طالبان پاکستانی به رهبری مولانا فضلالله را سرکوب کند. این حمله یکی از معدود اقدامات نظامی موفق ارتش بود و در نتیجهی آن، پیکارجویان مجبور به ترک منطقه شدند.
اما از سوی دیگر رهبری سیاسی کشور معتقد است که تصمیمگیری دربارهی زمان و مکان عملیات برعهدهی ارتش است. وقتی از یوسف رضا گیلانی، نخستوزیر پیشین در این باره سوال کردم، او گفت که مصوبهی پارلمان تنها به مسئلهی سوات محدود نمیشده و همهی عملیاتهای بعدی را هم شامل میشده است. اما ارتش با این نظر موافق نیست. ارتش همچنین از کمبود منابع برای انجام هرگونه عملیات جدید شکایت دارد.
حمایت از طالبان افغانی
صرفنظر از موضع پاکستان در مورد حمله به پناهگاههای طالبان افغان، بسیاری از ناظران معتقدند که پاکستان نتوانسته خود را از اتهام حمایت از این گروه مبرا کند. قرار است سال آینده نیروهای ائتلاف تحت رهبری امریکا از افغانستان خارج شوند. این کشور جنگزده همچنین باید رییس جمهور جدیدی انتخاب کند. در چنین وضعیتی روابط دو همسایه هم رو به قهقرا است.
حامد کرزی، رییس جمهوری افغانستان در ماه سپتامبر (سنبله ۱۳۹۲) با اکراه فراوان از پاکستان دیدن کرد. در این سفر او قول آزادی شماری از پیکارجویان طالبان، از جمله ملا برادر– نفر شماره ۲ این گروه– را گرفت. اما این هم به برقراری مجدد اعتماد میان دو کشور منجر نشده است. پاکستان ادعا میکند که ملا برادر آزاد شده است، اما افغانستان میگوید او هنوز زندانی است.
«پاکستان حامد کرزی را جدی نمیگیرد»
در پاکستان این احساس غالب است که هیأت حاکمهی این کشور دیگر حامد کرزی را جدی نمیگیرند، چرا که او پنج ماه دیگر باید قدرت را به شخص دیگری واگذار کند. اعزاز چودری، سخنگوی وزارت امور خارجهی پاکستان میگوید که دولت این کشور در این زمینه با دولت افغانستان در ارتباط بوده است. او میگوید: «ملا برادر برای مشارکت در فرآیند صلح آزاد شده است. پاکستان خواهان برقراری صلح و ثبات در افغانستان است».
پاکستان استدلال میکند که آزاد کردن پیکارجویان طالبان در گذشته به فرآیند آشتی کمکی نکرده است. یک مقام ارشد پاکستانی اخیرا گفته است: «بیشتر آنها بعد از بازگشت، دوباره سلاح به دست گرفتهاند. آنها از گفتوگو با دولت کرزی خودداری میکنند. تأثیر گذاشتن بر طالبان سخت است. آنها با دقت فراوان به حرفهایتان گوش میدهند، اما آن کاری که به نظرشان خواست خداست، انجام میدهند. همین استقلال و عدم وابستگی باعث شده تا به اینجا برسند».
دولت دوست در کابل
سیاست مطلوب پاکستان در قبال افغانستان مستلزم استقرار دولت دوست در کابل بوده است. اما بسیاری از تحلیلگران دیگر این ایده را نمیپذیرند. ایاز وزیر، دیپلومات سابق پاکستانی میگوید: «ما به جای این که بهدنبال داشتن دولتی دوست در افغانستان باشیم، باید کاری کنیم که کلا افغانستان در قبال ما موضعی دوستانه داشته باشد. تلاش برای به قدرت رساندن حکومتهای دست نشانده در افغانستان به حال هیچکس مفید نخواهد بود».
بزرگترین بیم و گلایهی پاکستان از نفوذ فزایندهی رقیب سرسختش– یعنی هند– در افغانستان است. هند و پاکستان در ۶۰ سال گذشته ۴ بار با هم جنگیدهاند. امروز هند یکی از کشورهایی است که بیشترین کمکهای مالی را به افغانستان میکنند.
پاکستان از آن بیم دارد که هندیها از مرزهای غربی پاکستان برای برهم زدن ثبات این کشور استفاده کنند. همین حالا هم ادعاهایی در مورد حمایت هند از پیکارجویان در مناطق قبیلهای پاکستان و همچنین شورشیان بلوچستان مطرح است. پاکستان همچنین افغانستان را متهم میکند که در خاکش پناهگاههایی برای شورشیان بلوچ فراهم کرده است. البته هردوی این کشورها اتهامات پاکستان را رد میکنند.
سلیم صافی، روزنامهنگار باسابقهی پاکستانی میگوید: «مسئله این است که هند و افغانستان باید به پاکستان اطمینان دهند که هیچنیت بدی در مورد آن ندارند. اگر بتوانند این اطمینان را به پاکستان بدهند، کمک زیادی به صلح منطقهای خواهد شد».
«روند خطرناک در پیش است»
اگر گزارش نیویورک تایمز در مورد تلاش افغانستان برای نزدیک شدن به طالبان پاکستانی درست باشد، معلوم میشود که روند خطرناکی برای آینده در پیش است. لطیفالله محسود، یکی از رهبران ارشد طالبان پاکستانی در افغانستان به چنگ نیروهای امریکایی افتاد. به گفتهی مقامهای افغان، او آماده شده بود که «تلافی کارهای پاکستان را در بیاورد».
این اتفاق بازتاب خوبی در میان هیأت حاکمهی پاکستان نداشته است. آنها همین حالا هم از این شکایت دارند که نیروهای افغان و ائتلاف حاضر در افغانستان برای مهار پیکارجویان طالبان نظیر ملا فضلالله تلاش کافی نمیکنند. گفته میشود ملا فضلالله در ولایت کنر در افغانستان پنهان شده است.
هردو کشور میدانند که مشکلات مشابهی که با آنها مواجهاند، تنها با همکاری متقابل قابل رفعاند. برای این مقصود، آنها باید به یکدیگر اعتماد کنند. بعد از این که اعتماد میان دو طرف حاصل شد، میتوان به حل مسایل پرداخت. در غیر این صورت، درد و رنج مردم ادامه خواهد داشت. در حال حاضر، نبود اعتماد مانع هرگونه پیشرفت است.
