موزیم جنگ‌افزارهایی ‌که موزیم کابل را بر باد داد

کاوون خموش، بی‌بی‌سی
جنگ در افغانستان بخش مهمی تاریخ این کشور را تشکیل می‌دهد. جنگ در همه دوره‌های تاریخی این کشور یا گرم یا سرد جریان داشته است. در کنار جنگ‌های افغانستان با کشورهای خارجی، در داخل نیز معمولا تا حالا انتقال قدرت صلح‌آمیز نبوده است.
در قرن‌های اخیر جنگ‌های خونین ۱۷۵ سال پیش با انگلیس، در تاریخ معاصر افغانستان جنگ‌های این کشور در برابر اشغال ارتش سرخ شوروی و در ادامه‌ی جنگ‌های داخلی و امروز هم نبرد نیروهای ائتلاف بین‌المللی برای جنگ در برابر طالبان صفحات زیاد تاریخ افغانستان را به خود اختصاص داده است.
جنگ‌های معاصر افغانستان اما در کنار سایر تبعات، گنجینه‌های ارزش‌مند تاریخی و داشته‌های باستانی این کشور را هم نیست و نابود کرده‌ است. در اثر این جنگ‌ها تنها در یک مورد مشخص موزیم ملی افغانستان هفتاد درصد داشته‌های منحصر به فرد و ارزش‌مند خود را از دست داد.
اما در افغانستان افرادی هم هستند که از این جنگ‌‎ها به طور جالبی انتقام گرفته‌اند. جنگ‌ابزارهای جنگ‌هایی که برای ویرانی آثار باستانی و موزیم‌های بزرگ افغانستان استفاده شده بودند را در موزیم‌های جنگی به نمایش کشیده‌اند.
موزیم جنگ افزارهایی که «افغانستان را ویران کردند»
در کنار پنج موزیم دولتی در افغانستان، دو موزیم خصوصی هم در سال‌های بعد از سقوط گروه طالبان در این کشور شروع به فعالیت کرده‌اند. موزیم خصوصی «اومر» (OMAR) در کابل، ۱۵۰۰ اثر جنگی را به نمایش گذاشته است، این موزیم نتیجه‌ی تلاش‌های ۲۴ ساله ماین‌‌روب‌هایی است که در گوشه و کنار افغانستان برای خنثا کردن ماین‌ راه افتاده‌اند، اما به تاریخ زیر خاک افغانستان دست یافتند.
موزیم اومر، یکی از دو موزیم خصوصی افغانستان و شاید یگانه موزیم نظامی در کابل است که در محوطه‌ی یک مؤسسه‌ی ماین‌‌پاکی بدون مجوز رسمی فعالیت دارد. فضل کریم فضل، مسئول این موزیم می‌گوید: «در بعضی جاها که مخروبه بود و خانه‌های متروکه و خراب و مردم نمی‌توانستند بروند، ما ماین‌‌پاکی می‌کردیم. چیز‌هایی در زیر زماین‌ گور بودند که ما بیرون می‌کردیم و به این‌جا می‌آوردیم، چون سرمایه و تاریخ افغانستان‌اند».
جنگ‌افزارهایی را که آقای فضل نگه‌داری می‌کند، به نظر او آثاری است که افغان‌ها در جنگ‌های تاریخی با امپراتوری‌های بزرگ مثل انگلیس به غنیمت گرفته و سال‌ها به آن افتخار کرده‌اند. او می‌گوید، آثار موزیم خود را به هیچ‌قیمتی به کسی نمی‌دهد و حتا حاضر نیست به دولت تحویل کند: «متأسفانه موزیم‌هایی که ما داشتیم، از بین رفتند، غارت و قاچاق شدند و من مطمئن هستم که که اگر این وسایل در هر موزیمی می‌بود، به خارجی‌ها به نام آثار عتیقه فروخته می‌شد».
آقای فضل می‌گوید، هر اثر موزیم‌اش میلیون‌ها دالر ارزش دارد، اما برای او و افرادی که از این موزیم دیدن می‌کنند، ارزش هر اثر با تاریخ افغانستان مقایسه می‌شود.
آثار بیمار و ثبت نشده
آثاری را که مؤسسه‌ی ماین‌‌پاکی آقای فضل جمع‌آوری کرده، نتیجه‌ی کاوشگران افراد متخصص نیست، بلکه آن را افراد غیرحرفه‌ای از زیر خاک بیرون کرده‌اند و در مواردی با بعضی از این آثار مثل یک بمب برخورد شده است.
در این موزیم هم‌چنین سلاح‌های سنگین ساخت انگلیس، ترکیه، فرانسه و روسیه و جنگ‌افزارهایی که در جنگ‌های اول ( ۱۸۳۹ -۱۸۴۲) و دوم (۱۸۷۸–۱۸۸۰) افغان-انگلیس و جنگ دوم جهانی استفاده شده‌اند، دیده می‌شوند.
در محوطه‌ی بیرونی موزیم و در فضای باز پدافندهایی با قدمت ۲۰۰ سال و هواپیماهای نظامی از جت L۳۹ چکی تا هلی‌کوپترها و جنگنده‌های بمب‌افکن روسی، چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کنند. اما بیم زنگ زدن این آثار در زمستان و فرسایش‌شان در تابستان نگران کننده است. آقای فضل برای موزیمش مجوز نگرفته و آثار موجود در موزیم نظامی‌اش در دفاتر دولتی ثبت نشده‌اند.
چهار توپی که در کارخانه‌ی نظامی افغانستان هفتاد سال پیش ساخته شده‌اند هم نمای موزیم آقای فضل است. روی این توپ‌ها که نشانه‌ی قدرت نظامی افغانستان بوده، حالا خاک نشسته است. سید مخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان می‌گوید دولت در خصوص فراهم‌آوری سیستم گرما و سرما در موزیم‌ها و مراکزی که آثار تاریخی این کشور حفاظت می‌شوند، تنگ‌دست است.
آقای رهین در صحبتی گفت: «متأسفانه این مشکل را خود ما هم داریم، امروز سیستم تهویه‌ی آرشیف ملی که هزاران نسخه‌ی خطی و اسناد ما در آن نگه‌داری می‌شوند، به شکل امروزی نیست، علاوه بر‌این، ما وسایلی نداریم که برای آثار و کتبی که نیازمند میکروب‌زدایی و ترمیم و کارهای فنی‌اند، استفاده کنیم».
امنیت و سرنوشت موزیم‌ها
مسئله‌ی دیگر، امنیت این موزیم است. وقتی برای دیدن موزیم اومر رفتیم، ورودی موزیم را افراد غیرنظامی‌ای که مسئولیت نگه‌بانی مؤسسه‌ی ماین‌‌پاکی را به عهده دارند؛ باز کردند و هواپیماهای نظامی و هلیکوپترهای جنگ افگن از پشت دیوارهای موزیم هم دیده می‌شوند که نشان می‌دهد داشته‌های این موزیم از نظر امنیتی هم آسیب پذیر‌ند.
شش سال پیش موزیم سلطانی، دومین‌ موزیم خصوصی افغانستان‌ در هرات شروع به ‌فعالیت کرد. در این موزیم سیزده هزار اثر تاریخی افغانستان که در جریان جنگ‌های داخلی به بیرون قاچاق شده بود و از هزینه‌ی شخصی فردی به نام احمدشاه سلطانی بازگردانده شده بود، به نمایش درآمد.
اما به دلیل شکاف امنیتی موزیم دزدی شد و حالا درهای آن به روی بازدید کنندگان بسته است. از سرنوشت این موزیم کسی خبر ندارد. در سال ۲۰۰۸، بیست اثر ارزش‌مند موزیم ملی هرات هم ‌دزدی شد. در کنار این دو موزیم خصوصی، افغانستان پنج موزیم دولتی در ولایت‌های کابل، هرات، غزنی، قندهار و خوست هم دارد. ‌موزیم ملی در کابل بزرگ‌ترین موزیم آثار باستانی افغانستان با تاریخ صد ساله‌اش پیش از جنگ‌های داخلی صد هزار اثر تاریخی ارزش‌مند داشت.
اما پس از رسیدن مجاهدین به قدرت و ادامه‌ی جنگ‌های داخلی تا زمانی که قدرت در دست گروه طالبان بود، بیش از 70 هزار اثر این موزیم یا از بین رفت ‌یا هم دزدی شد. عمراخان مسعودی، رییس عمومی موزیم‌های افغانستان می‌گوید که «غارت» موزیم ملی افغانستان موضوع کوچکی نبود و حتا دولت که مسئولیت حفاظت موزیم‌ها را داشت، توانایی جلوگیری چپاول موزیم و کنترول وضعیت را در آن زمان نداشت.
آقای مسعودی می‌گوید، اگر افراد تمایل دارند که آثار خود را به موزیم ملی تحویل دهند، حالا موزیم ملی محفوظ است و با کمک دولت آمریکا سعی دارند آمار و مشخصات دقیق آثار باقی مانده را وارد سیستم‌های کامپیوتری کنند و به افرادی هم که به موزیم کمک می‌کنند، امتیاز معنوی داده می‌شود.
او می‌گوید، پیش از دزدی و تخریب این همه آثار، موزیم‌های افغانستان در سطح منطقه مطرح بودند. امروز تنها 30 درصد آثار موزیم ملی افغانستان باقی مانده و دولت تلاش دارد به کمک پولیس انترپول و رای‌زنی‌های سیاسی آثار گم شده را از بازارهای سیاه دنیا و موزیم‌های شخصی در خارج از کشور، از جمله پاکستان بازگرداند.
ایجاد موزیم‌های جدید دولتی در شهرهای بزرگ افغانستان و تسهیل زمینه‌‌ برای باز شدن موزیم‌های دولتی هم در دستور کار دولت است. موضوعی که برای انجام آن دولت در حال حاضر هزینه ندارد و افراد و نهادهای خصوصی هم اطمینا‌ن‌.