کاهش آب آشامیدنی و کمبود منابع آبی در شهر کابل، سبب شده که مردم به صورت بیرویه و بدون مجوز به کندن چاههای عمیق و استخراج آبهای زیر زمینی رو بیاورند.
حالا کارشناسان محیط زیست از پیامدهای مخرب استفادهی کنترلناشده از آبهای زیرزمینی هشدار میدهند و میگویند که دولت باید جلو حفر چاههای عمیق و استخراج غیرقانونی آبهای زیرزمینی را بگیرد.
آنها تأکید میکنند که استفادهی بیرویه و بیش از اندازهی آبهای زیرزمینی برای رفع نیازهای رهایشی-آشامیدنی، صنعتی و کشاورزی، یکی از علتهای کاهش آب و به ویژه آبهای زیرزمین است.
حبیب آریا، کارشناس محیط زیست میگوید که استخراج آبهای ژرف که این روزها در کابل شدت گرفته، در صورتی که مدیریت نشود، تأثیرات مخرب زیستمحیطی در پی خواهد داشت. او تأکید میکند که دولت باید برنامههای مشخصی را برای قانونمندکردن استفاده از آبهای زیرزمینی به اجرا بگذارد: «این روزها در هر محل کابل، چندین چاه عمیق حفر میشود. چاههای عمیق نابودکنندهی آبهای زیرزمینی است. استخراج آبهای ژرف، بدون مطالعه و به شکل خودسرانه، سبب کاهش آبهای زیرزمینی شهر کابل شده است. اگر همینطور ادامه یابد و در هر محله چندین چاه عمیق کنده شود، به زودی شهر کابل به یک صحرای خشک مبدل میشود.»
در کنار حفر چاههای عمیق در خانهها، بیشترین مقدار آبهای زیرزمینی شهر کابل را شرکتهای تولیدی آب معدنی، استخراج میکند.
ادارهی مستقل محیط زیست افغانستان میگوید که تنها 15 شرکت تولیدی آب معدنی در شهر کابل، مجوز فعالیت دارد و بقیه شرکتها به صورت غیرقانونی فعالیت میکند. نقیب صدیقی رییس انکشاف پایدار در ادارهی محیط زیست میگوید که تنها 15 شرکت در سالهای گذشته از این اداره، مجوز فعالیت گرفته و ممکن است بیش از 15 شرکت معدنی دیگر بدون مجوز و بهگونهی غیرعلنی فعالیت داشته باشد.
«ما با شرکتها مشکل نداریم بلکه مشکل اصلی مردم است که بدون مجوز به استخراج آبهای زیرزمینی اقدام میکنند و متأسفانه ما توانایی کنترل مردم را هم نداریم.»
مسوولان شرکتهای حفر چاه عمیق مدعی هستند که از شهرداری جواز فعالیت گرفته و نظر به تقاضای مردم به اساس نرخ توافقی هر جا که مردم بخواهند، چاه عمیق حفر میکنند. به گفتهی آنها، نرخ حفر چاههای عمیق در کابل به اساس متر است اما نرخ ثابتی ندارد و نظر به نوع خاک و محل چاه تعیین میشود.
شهرداری کابل، مسوولیت توزیع مجوز فعالیت به شرکتهای حفر چاه و دادن مجوز حفر چاه به مردم را دارد اما این اداره حاضر به پاسخگویی در این زمینه نشد.
بحران بیآبی
اسلم ساییس، معاون وزارت رسیدگی به امور حوادث طبیعی میگوید که سطح آب در نقاط مختلف کابل از 5 تا 20 متر تهنشین شده و اگر حفر چاههای عمیق به همین منوال ادامه یابد تا ده سال دیگر آبهای زیرزمینی این شهر تمام میشود.
در همین حال وزارت انرژی و آب میگوید که در بعضی مناطق در جریان امسال، آب زیرزمینی از 20 متر نیز پایینتر رفته است.
سلطان محمود محمودی، رییس عمومی تنظیم امور آب میگوید که بهدلیل تغییرات اقلیمی و کاهش بیپیشنهی بارندگی، افغانستان دچار خشکسالی شدید شده، طوری که سطح آب رودخانهها تا 60 درصد کاهش یافته است: «طبق تحقیقات ما، امسال تنها در شهر کابل بهطور متوسط 14 متر آبهای زیرزمینی پایین رفته و از چهل هزار حلقهی چاه آب آشامیدنی در این شهر، بیش از 30 درصد آن خشک شده است.»
پیش از این سازمان ملل متحد اعلام کرده بود که کاهش بارش باران در دو سال گذشته منجر به فقدان امنیت غذایی و کمبود آب آشامیدنی سالم در افغانستان شده است.
براساس آمار وزارت انرژی و آب، کمتر از 26 درصد از جمعیت شهر کابل از شبکههای آبرسانی دولتی استفاده میکنند و متباقی مردم از شرکتهای خصوصی توزیع آب و یا از آب چاههای عمیق استفاده میکنند.
هم اکنون در هر کوچه و پسکوچهی شهر کابل، چاههای عمیق زیادی حفر شده است. نجیبالله احمدی یکی از باشندگان شهر کابل میگوید که در محلهای که خانهی او است، در هر کوچه شش تا هشت چاه عمیق حفر شده است. حفر این چاهها گاهی سبب جنگ و دعوا میان اهالی محل شده است. صاحبان شرکتهای حفر چاه عمیق نیز تأیید میکنند که کار آنها رونق خاصی یافته و نظر به دو سال گذشته، دو برابر افزایش یافته است.
کارشناسان محیط زیست و آب، دلیل عمدهی کمآبی در شهر کابل را کاهش میزان بارندگی طی سالهـای اخیر میدانند. به اضافهی این، استفادهی کنترلناشده از آبهای زیرزمینی و افزایش بیش از حد جمعیت و به تبع آن افزایش میزان مصرف آب، افزایش حفر چاههای عمیق، پارکهـای آبی، حوضها و استخرها ازعوامل پایینرفتن سطح آب در شهر کابل است.
با وجود خطر از بینرفتن آبهای زیرزمینی در شهر کابل، بیشتر آبهای آشامیدنی به گونهی غیرقانونی در پارکهای آبی، موترشویی، فرششویی، حمامها و … برای تفریح و تجارت استفاده میشود.
هنوز آماری از شمار چاههای عمیق، شرکتهای آب معدنی، استخر، حوض و حمام در دست نیست. با این وجود با تماسهای مکرر موفق به دریافت پاسخ شهرداری کابل نشدیم.
یک منبع از شهرداری کابل نیز تأیید میکند که بخش اعظم آبهای زیرزمینی کابل مدیریت نشده و به گونهی غیرقانونی مصرف میشود.
مدیریت بحران کمآبی در کابل
محمود محمودی، رییس عمومی تنظیم آب در وزارت انرژی و آب میگوید که وضعیت هشداردهنده است و برای کنترل آن برنامههایی را روی دست دارند.
به گفتهی او یکی از برنامههای فوری، کنترل حفر چاههای عمیق است:«برنامهی فوری ما منع حفر چاههای عمیق خودسر است. میخواهیم با توزیع مجوز، حفر چاه را قانونمند کنیم تا افراد به گونهی خودسرانه نتوانند چاه عمیق حفر کنند و به تجارت و استفادهی آبهای زیرزمینی به گونهی بیرویه بپردازند.»
مسوولان وزارت انرژی و آب میگویند که برنامههای دیگر این وزارت، احداث بندهای آب و هدایت آبهای روی زمین به زیر زمین و تصفیهی فاضلاب است. قرار است که آبهای سطحی از شش نقطهی شهر کابل به زیر زمین منتقل شود. این مسوولان میگویند که برای هدایت آبها به زیر زمین، از سه شیوهی مختلف از جمله حفر چاه عمیق در مناطق مختلف کابل کار میگیرند.
«شیوهی اول: چاههای عمیقی حفر خواهد شد که آب باران را ذخیره و بعد از فلترشدن به زیر زمین هدایت هدایت کند. دوم: چاهایی با عمق کم و عرض بزرگ حفر خواهد شد که این کارش شبیه چاه عمیق است. و شیوهی سوم: ایجاد چالههای کوچک در سطح زمین است که از آب پر میشود و بعدا فلتر و به زیر زمین هدایت داده میشود.»
در کنار این روشها، وزارت انرژی و آب، وزارت رسیدگی به حوادث طبیعی و ادارهی ملی حفاطت از محیط زیست میگویند که به منظور جلب توجه مردم به کاهش آب و صرفهجویی آن، کارزارهای آگاهیدهی را آغاز میکنند. مسوولان میگویند که اجراییکردن طرحهای مدیریت آب، نیاز به همکاری گستردهی مردم دارد.
این مسوولان از مردم میخواهند که بهگونهی خودسرانه و بدون هیچ ملاحظه و مطالعهیی نباید دست به حفر چاههای عمیق بزنند. محمود محمودی ریس عمومی تنظیم آب در وزارت آنرژی و آب میگوید: «حفر چاههای عمیق در هر شرایطی، نیاز به مطالعه دارد و حالا که آبهای زیرزمینی کاهش یافته، بیشتر از هر زمانی نیاز به مطالعه دارد و ما از شهروندان خواهشمندیم که به گونهی خودسرانه اقدام به حفر چاه نکنند.»
در همین حال کارشناسان محیط زیست میگویند که در صورتی که پروژههای تأمین آب کابل از دریاها و منابع آبهای سطحی به زودی روی دست گرفته نشود و دولت مسوولیت تأمین آب را به عهده نگیرد، طرحهای مدیریت آب نیز مؤثر نخواهد بود.
«وقتی دولت آب مردم را تامین نکند، مردم مجبور میشوند که به هر ترتیب ممکن دست به حفر چاه بزنند.»
این کارشناسان محیط زیست تأکید میکنند که دولت باید شرکتهای تولیدکنندهی آب معدنی را از شهر کابل خارج کند و همچنان به جای استفاده از آب شیرین برای آبیاری، طرح ذخیرهسازی آب باران و تصفیهی فاضلاب را روی دست گیرد.
حبیب آریا، میگوید: «بسیاری از کشورها، آبیاری با آبهای شیرین را منع کرده و حتا در ایران سبزهکاری ممنوع شدهاست تا در آبهای شیرین صرفهجویی شود. اما در افغانستان با آن که تغییرات اقلیمی شدیدا مردم را متأثر کرده با آن هم آبهای زیرزمینی بهگونهی بیرویه استخراج میشود.»
دولت بایدازحفرچاه های عمیق جلوگیری کند،ونیزازولایات خوسط کانال هااب به کابل انتقال شودوآب های دریاچه های کابل بایدمدیریت شود.