بخش هفدهم
حسین رهیاب (بلخی)، نویسنده و روانشناس
hrahyab@yahoo.com
نقش نظرسنجی در رقابتهای انتخاباتی
در جهان سوم نظرسنجی قدمت و سابقهی زیادی ندارد و به همین دلیل، نقش نظرسنجی در رقابتهای انتخاباتی گنگ و مجهول است، اما شرایط نشان داده است که استفادهی ابزاری از این وسیله میتواند نقش افراد را به کلی دگرگون کند. اما برخلاف جهان سوم، نظرسنجی در جهان مدرن نقش زیادی داشته و در زندگی و آیندهی مردم تأثیر زیادی دارد. نظرسنجی در جهان مدرن چنان اهمیتی دارد که دولتها از آن نه فقط برای کشف واقعیتها، که برای وارونه نشان دادن آن نیز استفاده میکنند. در جهان مدرن نظرسنجی وسیلهای است برای تغییر روش و تغییر نگاه و سبک زندگی و توجیه افکار عمومی و به همین دلیل، در این کشورها مراکز مختلفی برای انجام این فعالیت و مدیریت آن وجود دارند. طبیعی است وقتی که نظرسنجی در چنین مقیاسی قابل استفاده بوده و در زندگی مردم نقش داشته باشد، بهراحتی میتوان به این وسیله انتخابات را مدیریت کرده و با روشهای گوناگون آثار مثبت و منفی را به جامعه تزریق کرد. نظرسنجی در جوامع مدرن چند کارکرد مهم دارد:
1. اولین و اصلیترین استفادهی نظرسنجی، دست یافتن به حقایقی است که در جامعه وجود دارند و خاصیت اصلی این ابزار هم البته همین است و جز این نیست. به صورت طبیعی در انتخابات هم یک نامزد میتواند از این وسیله برای دستیابی به حقایق مورد نظرش استفاده کند که این هم نظر مردم در مورد آن فرد است و هم نظر آنها در مورد رقیبان و هم مسایل، نیازها و خواستههای مردم. این نوع حقایق البته در صورتی به دست میآیند که مؤسسه یا گروه اجرا کنندهی نظرسنجی هم بیطرف باشند و هم در کار خود خبره بوده و از توان علمی و عملی برای انجام کار برخوردار باشند.
2. دومین هدف در نظرسنجیها که در جهان مدرن کارکرد زیادی دارد، هدایت و اقناع افکار عمومی است که توسط نظرسنجی و غیرمستقیم صورت میگیرد. این نوع نظرسنجی اگر انجام شود، در میان گروههای خاصی انجام شده و نتیجهی آن به تمام جامعه تعمیم داده میشود، در حالی که عملا این موارد ساختهی ذهن افراد است و در عمل هیچگونه نظرسنجی انجام نمیشود. در این نوع نظرسنجیها، مثلا رضایت یا عدم رضایت مردم از دولت یا فلان عمل دولتی میتواند نمونهی آشکاری باشد. در این مورد، حزب دولتی با اعلام نظرسنجیهای دروغین رضایت درصد بالای مردم را اعلام میکند و حزب رقیب خلاف آن را نشان میدهد. حال اگر اینها در عرصهی انتخابات عمل کنند، شاهد عجایب بسیاری خواهیم بود، از جمله میتوان گفت که هیچگروهی نتیجهی یک نظرسنجی واقعی را حتا اگر نشان دهندهی پیروزی قطعی آنان هم باشد، اعلام نخواهد کرد، زیرا همین اعلام میتواند منجر به تغییر نتیجهی انتخابات شود.
در مبارزات انتخاباتی هر گروه برای رقیبان خود برنامهی نظرسنجی مفصلی تدارک میبیند که هدف آن در ابتدا هدایت افکار عمومی به سوی خود و سپس نابودی و تخریب رقیب است. این نظرسنجیهای دروغین چیزی یک بازی نیست که ممکن است افراد رقیب را هدف قرار دهد یا رفتار و اعمال آنان را در معرض افکار عمومی قرار دهد. در این نوع نظرسنجیها که غیرمستقیم تأثیر زیادی در هدایت مردم خواهد داشت، روی آدمهای خاص یا اعمال خاصی انگشت نهاده شده و چیزهایی به ذهن مخاطب منتقل میشود که ممکن است غیرقابل تحمل به نظر برسد، اما این یک میدان مبارزه است و جنگ روانی برای فریب افکار عمومی که هدف نهایی آن هم چیزی جز قدرت و دستیابی به آن نیست و در این راه «هدف» هم «وسیله» را توجیه میکند و خوب هم توجیه میکند! پس دلیلی ندارد که یک تیم از این نوع حربهها استفاده نکند که اگر کسی نمیکند، مفهومش این نیست که نمیخواهد، بلکه مفهومش این است که نمیتواند.
آنچه در این نوع نظرسنجیها مهم جلوه میکند و اهمیت دارد، نه فقط نوع بازیها و طرحهای ویرانگر روی پرده و پشت پرده، که گروهها یا مؤسسههاییاند که نظرسنجیها از سوی آنان انجام میشوند. زیرا برنامه به گونهای طراحی میشود که گویا این اعمال توسط اشخاص پاکنهاد، خوشنام و مستقل انجام میشود و در طرح، انتشار و انجام آن هیچهدفی جز سعادت و خوشبختی ملت منظور نبوده و نیست. شاید هم واقعا انجام دهندهی چنین نظرسنجیها گروههای مستقل باشند، اما قطعا سفارش دهندهی آن ردی در یک ستاد دارد.
3. کارکرد دیگر نظرسنجی که اهمیت فراوان دارد، فریب رقیب و آغاز یک بازی روانی خطرناک با اوست که به صورت نظرسنجی غیرواقعی و گاهی واقعی صورت میگیرد. در این مورد گروه رقیب که همیشه و حتا ساعت به ساعت از افکار عمومی و میزان رای خود و رقیبان آگاه است، با بهچالش کشیدن دیگران، آنان را به دام انداخته و در این مدت سعی در ترمیم نقطه ضعفهای خود میکند. این ستادها شرایط حوزهها را بهخوبی میدانند و براین اساس، مثلا با انتشار یک نظرسنجی غیرواقعی نشان میدهند که فلان گروه در مناطق و حوزههای سنتی خود رای نداشته، اما در مناطق دیگر (که قبلا رای نداشته) توانسته نظر مردم را به سوی خود جلب کند. همچنین در این نوع نظرسنجیها گاهی یک گروه با اعلام پیشگامی رقیب در تمام حوزهها، آنان را گمراه کرده و شرایط را بهنفع خود تغییر میدهد.
مؤثرترین نظرسنجیهای روانی تبلیغاتی آنهاییاند که از سوی گروهها و مؤسسات علمی و معتبر مستقل انجام شده و در معرض افکار عمومی قرار میگیرد. هر گروه اگر بخواهد به حقایق دست یابد، یا افکار عمومی را اقناع کند، یا رقیب را فریب بدهد، باید کار را به چنین مراکزی سفارش داده و زمینهی ترویج خواستههای خود را فراهم کند که در این صورت، راحتتر به اهداف خود دست مییابد، اما هر ستاد در کنار این مجبور است که از یک گروه خبرهی وابسته به خود هم استفاده کند تا خود از افکار عمومی آگاه بوده و گرفتار رفتار روانی رقیب نشود.
در کل نظرسنجی یک ابزار مهم در جهان مدرن است که طی سالیان اخیر در کشورهای جهان سوم هم آثار زیادی داشته و توانسته در رقابتهای انتخاباتی تأثیر زیادی داشته باشد. نوع استفادهی یک ستاد، یا فرد یا گروه بسته به نیروها و درک و فهم آنها متفاوت بوده و هر گروه میتواند با توجه به درایت خود از این ابزار استفاده کند، اما یک قاعدهی کلی در پشت تمام نظرسنجیها وجود دارد و آن اینکه بدانید چیزی را که شما خود منتشر نکردهاید، حتما رقیب شما منتشر کرده است. پس در برابر نظرسنجی آگاه باشید و اگر نتوانستید آن را مدیریت کنید، فریب آن را هم نخورید که در این صورت بازنده فقط و فقط شما خواهید بود.
