اشاره: با جدی شدن گفتوگوهای مقدماتی برای آغاز مذاکرات صلح، اطلاعات روز سلسلهای از گفتوگوها را با نخبگان سیاسی و اجتماعی و صاحبنظران انجام داده است. متناسب به گروههای اجتماعی و سیاسی که در گفتوگوهای صلح نقش دارند یا میتوانند و میباید سهم داشته باشند، مصاحبهشوندگانمان را برگزیدهایم. اگرچه دشوار است که دیدگاه تمام طرفهای سهیم یا مرتبط با گفتوگوهای صلح را بهصورت جامع و کامل بازتاب داد اما سعی کردهایم که در حد امکان، گستردگی و تنوع مصاحبهشوندگان را صورت داده باشیم. ما معتقدیم که بهویژه از آدرس رسانهها، پهنهها و ابعاد مختلف گفتوگوهای صلح باید بهصورت جدی مورد نظارت قرار گرفته و در مورد آن اطلاعرسانی شود. مضاف بر آن، باور داریم که فارغ از مجامع سیاسی که فیالواقع مرکز ثقل گفتوگوهای صلح را تشکیل داده است، در حواشی آن، گروهها و حوزههای جدی سیاسی و اجتماعی وجود دارد که نمایندهی ارزشها، دیدگاهها و نگرانیهای جدی در خصوص مذاکرات صلح هستند. حوزهها و گروههایی که میتوانند نقش غیرقابل اغماضی در پروسهی صلح داشته و از سوی دیگر با توجه به بیمهری گردانندگان اصلی مذاکرات صلح با گروههای اجتماعی و سیاسی افغانستان و بیم نادیده گرفته شدن برخی گروهها و ارزشهای اجتماعی و سیاسی، آنها میبایست در مذاکرات صلح سهیم شوند و دستکم دیدگاهها، توصیهها، هشدارها و نگرانیهایشان بازتاب داده شود.
پنجمین گفتوگو با شهرزاد اکبر، فعال سیاسی است. او قبلاً مشاور ارشد رییس جمهور غنی در امور شوراهای عالی و پیش از آن رییس نهاد جامعه باز افغانستان بود. او همچنان تحلیلگر ارشد در یک نهاد ناظر انتخاباتی و عضو گروه کاری جرگهی امن منطقوی بود. شهرزاد اکبر از دانشگاه اکسفورد در رشتهی مطالعات توسعه ماستری دارد.
اطلاعات روز: در شرایط کنونی مصالحه با طالبان اولویت دارد یا تقویت اقتدار دولت؟
شهرزاد اکبر: زمانبندی مصالحه با طالبان را متاسفانه ما افغانها تعیین نمیکنیم. با توجه به این مسأله باید از فرصت پیش آمده برای ختم جنگ استفاده کرد. تقویت اقتدار دولت امری دراز مدت است و نیاز به ارایهی بهتر خدمات، مبارزه با فساد اداری و بهبود کیفیت زندگی مردم دارد. در کوتاه مدت، مدیریت بهتر روند صلح و ایجاد اعتماد در مورد انتخابات میتواند دولت را در جایگاه بهتری در مذاکرات قرار دهد.
اطلاعات روز: به تازگی زلمی خلیلزاد از یک مذاکرهی شش روزه با نمایندگان طالبان در قطر، به کابل بازگشته است. شما تلاشهای زیرنام گفتوگوهای صلح امریکا با طالبان را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا مذاکرهی امریکا با طالبان به جنگ افغانستان خاتمه میدهد؟
شهرزاد اکبر: گفتوگوی امریکا با طالبان بر اساس خواست طالبان صورت میگیرد. این مذاکره به ختم جنگ در افغانستان نمیانجامد اما اگر موفقانه انجام گیرد، باید راه را برای آتشبس و گفتوگوها میان دولت و طالبان باز کند. در غیر آن، متاسفانه احتمال این هم میرود که طرف امریکایی به تعهد طالبان مبنی بر عدم استفاده گروههای تروریستی از خاک افغانستان اکتفا کرده و به خروج شتابزده موافقت کند که دورنمای ختم جنگ در أفغانستان را به خطر خواهد انداخت.
اطلاعات روز: دولت افغانستان همواره بر گفتوگوی مستقیم با طالبان تاکید دارد. در مقابل طالبان تاکنون به این درخواست پاسخ منفی داده است. از نظر شما، چرا طالبان با دولت افغانستان مذاکره نمیکند؟
شهرزاد اکبر: ادعای طالبان این است که آنها تا نهایی شدن بحث در مورد نیروهای خارجی مایل نیستند با طرف افغانستان وارد گفتوگو شوند. از سویی هم آنها در مسکو با رهبران سیاسی بیرون از حکومت به شمول رییس جمهور سابق افغانستان و یکی از نامزدان ریاست جمهوری وارد گفتوگوی رو در رو شدند. عدم تمایل طالبان به مذاکره با دولت در واقع بخشی از تلاش آنها برای سلب مشروعیت از نظام و حکومت است. گفتوگوی مستقیم با دولت به این معنا خواهد بود که طالبان نظام و حکومت کنونی را بهعنوان طرف مشروع میپذیرند و به این نیز اذعان دارند که سالها در برابر یک نظام مشروع جنگیدهاند. پیام ما بهعنوان حامیان نظام باید به طالبان این باشد که پیش شرط رسیدن به یک موافقتنامهی عملی صلح گفتوگوی رو در رو با دولت است.
اطلاعات روز: ما از گفتوگوهای صلح چه میخواهیم؟ منظور من این است که برآیند صلح برای افغانستان باید چه چیزی باشد؟ کدام ارزشها را باید حفظ کنیم و کدام ارزشها قابل معامله است؟
شهرزاد اکبر: مهم است که تفاوت میان تعدیل و بازنویسی قانون اساسی برای همهی طرفها واضح شود. تعدیل قانون اساسی با اتکا به راهکار قانونی (راهکار درج شده در قانون اساسی) و با در نظر داشت غیر قابل تعدیل بودن اصل پیروی از احکام دین مقدس اسلام و نظام جمهوری اسلامی و تعدیدل حقوق اساسی شهروندان فقط به منظور بهبود حقوق آنان (ماده یک صد و چهل و نهم قانون اساسی)، میتواند در یک روند صلح قابل قبول باشد. بازنویسی قانون اساسی و یا نقض راهکار قانونی تعدیل مهمترین دستاورد ۱۷ سال گذشته را به خطر انداخته و همچنان حکومت پس از موافقتنامهی صلح را در یک وضعیت شکننده از لحاظ قانونی قرار خواهد داد. بر علاوهی نظام، به شمول نیروهای امنیتی، زیر ساختار انکشافی چون پالیسیهای اقتصادی و انکشافی و سیاست خارجی مستقل افغانستان نباید در معرض خطر قرار گیرد. باز تقسیم قدرت سیاسی میتواند بخشی از روند صلح باشد و نوع حکومتداری دموکراتیک (پارلمانی، مرکزی و…) میتواند مورد بحث قرار گیرد.
اطلاعات روز: افزون بر نقش امریکا، تلاش کشورهای منطقه و دولت افغانستان برای گفتوگو و مذاکره با طالبان، شماری از نهادهای تحقیقاتی نیز بهصورت غیرمستقیم در تلاشهای صلحخواهی دخیل شدهاند. مثلا از مرکز تحقیقاتی رند نام برده میشود. آنها نسخهای از یک پیشنویس طرح را به شماری از افراد فرستادند و بخشهای از آن طرح همگانی شد. شما جایگاه این نهادها را چگونه میبینید؟ آیا طرح رند را خواندهاید و چه فکر میکنید در مورد جزییات این طرح؟
شهرزاد اکبر: من طرح رند را خواندهام. فکر میکنم در خوش بینانهترین تعبیر، هدف طرح میتواند ایجاد یک گفتوگو در مورد نظام و حکومت آینده باشد اما از سویی ارایه طرحی با چنین جزییات در مورد آیندهی افغانستان از سوی یک نهاد امریکایی چنان چه انتظار میرفت به واکنشهای منفی در افغانستان انجامید. من امیدوارم حزبهای سیاسی، نهادهای تحقیقاتی و جامعه مدنی در افغانستان، طرحهای خویش را در مورد نظام و حکومت آینده افغانستان ارایه کنند تا به تصویری روشنتر از وضعیت پس از صلح دست یابیم. اتکا به طرحهای بیرونی از عینیت، عملی بودن و مردم-محور بودن پیشنهادات و راهحلهای ما خواهد کاست.
اطلاعات روز: در هفده سال اخیر افغانستان تغییر کرده است و این کشور یک هویت جدید به خود گرفته است. مشخصههای این هویت جدید آزادیهای مدنی، حقوق بشر، حقوق زنان و روندهای دموکراتیک است. در معادلهی صلح این هویت جدید در کجا قرار بگیرد و آیا شما نگران از دست رفتن این دستاوردهای جدید نیستید؟
شهرزاد اکبر: واقعیت افغانستان امروز باید به طالبان تفهیم شود. این مسئولیت همه آنانی ست که به نمایندگی از نظام رو در روی طالبان قرار میگیرند. طالبان باید نسل نو افغانستان را بهعنوان یکی از جدیترین طرفهای گفتوگو به رسمیت بشناسند. مذاکرات در مورد آیندهی این نسل، بدون حضور شان قابل قبول نیست. نهادهای جامعه مدنی، زنان و نسل نو هر سه میتوانند نمایندگان هویت جدید افغانستان باشند.
اطلاعات روز: یکی از مواردی که نگرانکننده به نظر میرسد، جای خالی نسل جوان و زنان در گفتوگوهای صلح است. کسانی که دور میز گفتوگو در مقابل هم قرار میگیرند، بیشتر نسلی اند که متعلق به نسل جهاد و جنگ اند. آیا این افراد از نسل جدید افغانستان نمایندگی میتوانند؟ توافقی که از چنین مذاکره بدست آید، برای همگان قابل قبول است؟
شهرزاد اکبر: نه. مذاکرات صلح بدون حضور زنان و نسل نو و بدون محتوایی که از نگرانیها و خواستهای آنها الهام گرفته باشد، ممکن است به تقسیم قدرت سیاسی بیانجامد اما به صلح نخواهد انجامید، به بازگشت اختناق منجر خواهد شد و دستاوردهای عمدهی ۱۷ سال اخیر را به خطر خواهد انداخت.
اطلاعات روز: در وضعیتی که گفتوگوهای مقدماتی برای آغاز مذاکرات صلح جدیتر شده است، گسست اجماع سیاسی داخلی، چه تأثیراتی بر روند گفتوگوهای صلح میگذارد؟ واقع این است که با وجود چنین گسست برجسته در اجماع سیاسی داخلی، کلیت افغانستان بهشمول همهی جریانهای سیاسی، مدنی و اجتماعی، از موضع ضعیف و آسیبپذیری در روند صلح مشارکت خواهد داشت. چه راهحلی برای کاهش تأثیرات مخرب این گسست و عدم اجماع سیاسی ملی وجود دارد؟
شهرزاد اکبر: حکومت افغانستان مسئولیت اصلی را برای ایجاد اجماع دارد. احزاب سیاسی نیز باید مسئولانه عمل کرده و برای شکلدهی محتوا و آجندای گفتوگوهای صلح نظرات خویش را ارایه کنند. نهادهای مدنی و جوانان نیز باید با ارایه نظرات در مورد محتوا، تلاش کنند در مورد مسایل اجماع ایجاد کنند. پژوهشگران، فعالان سیاسی و فعالان جامعه مدنی برخی از نظرات خود را در مورد چگونگی گفتوگوهای صلح در قالب گفتوگوها و نوشتهها ارایه کردند و حکومت نیز نقشهی راه صلح را در اختیار مردم گذاشته است اما تلاشها برای اجماع تا بهحال موفق نبوده است. چنین وضعیتی طبعاً از قوت گروه مخالف طالبان خواهد کاست.
اطلاعات روز: در بُعد خارجی صلح افغانستان اگر در نظر بگیریم که جنگ افغانستان یک جنگ داخلی نیست بلکه ریشه در بیرون از مرزهای این کشور دارد، چه چیزی در قصهی صلح دولت با طالبان دخیل است و آیا این عوامل خارجی مانعی برای صلح میتواند باشد؟
شهرزاد اکبر: صلح پایدار در افغانستان بدون اجماع منطقوی ممکن نیست. تا زمانی که پاکستان منافع خود را در ادامه جنگ در افغانستان ببیند، ممکن است با یک گروه جنگجو با تفاهم برسیم ولی گروه دیگری قد علم خواهد کرد. عدم اطمینان از اجماع منطقوی در مورد صلح افغانستان از بزرگترین نگرانیهای من بهعنوان یک شهروند است. بر علاوه روند صلح با ختم جنگ با طالبان پایان نخواهد یافت. برای شکست دادن گروههای تروریستی دیگر در کشور نیز نیازمند اجماع و حمایت منطقوی خواهیم بود.
اطلاعات روز: در حال حاضر چندین تلاش همزمان جریان دارد تا زمینهی صلح در افغانستان فراهم شود. زلمی خلیلزاد چندین دور با نمایندگان طالبان دیدار کرده است، روسیه نیز «نشست مسکو» را راهاندازی کرده و به تازگی هیأت طالبان به ایران سفر کرده است. این تلاشها چقدر در یک مسیر روان است یا نه این تلاشها در مقابل هم قرار دارد؟ پیامد تقابل تلاشهای مختلف برای افغانستان چه خواهد بود؟
شهرزاد اکبر: طالبان در پی آن اند که در سطح منطقوی و جهانی بهعنوان یک جانب مشروع جنگ و بهعنوان نیروی سیاسی مطرح شوند. سفرشان به ایران و حتا نشست اخیر در مسکو در امر کسب مشروعیت به آنها یاری میرساند. اما مطمین نیستم این تلاشها لزوما ما را به صلح نزدیکتر کند.
اطلاعات روز: تغییرات تازه در گفتوگوهای جاری میان طالبان و امریکا را چگونه ارزیابی میکنید. از جمله تعیین ملابرادر در راس دفتر سیاسی طالبان در قطر و گفتوگوهای طولانی شش روزه در قطر و اعلام پیشرفت توسط طالبان و زلمی خلیلزاد؟
شهرزاد اکبر: ادامه یافتن و شدت گرفتن گفتوگوها پیشرفت است اما پیشرفت واقعی برای شهروندان أفغانستان زمانی خواهد بود که حداقل به یک آتشبس کوتاه دست یابیم و طالبان مستقیم با حکومت افغانستان وارد گفتوگو شوند.